palette
بررسی منظورشناسانۀ برهان‌های بلاغی در گفتمان پیامبر
روح الله صیادی نژاد

چکیده

زبان تنها ابزار انتقال معنا نیست؛ بلکه یکی از کارکردهای مهم آن تاثیرگذاری بر دیگران است.  در روند گفتمان،  گفته پرداز همواره از استراتژی هایی جهت جذب مخاطب و متقاعد ساختن او بهره می­گیرد تا آنجا که اندیشمندان و زبان شناسان، وظیفه  اصلی زبان را « برهان» می­دانند.  بُعد  برهانی زبان  از جمله محورهای اصلی  « تحلیل گفتمان» و « تحلیل گفتمان انتقادی» است  که  در منظور شناسی از جایگاه خاصی برخوردار است.  نگارنده در این پژوهش بر آن است با مطالعات کیفی و با در پیش گرفتن روش توصیفی- تحلیلی،  ابعاد مهم برهان­های بلاغی را در  گفتمان­های  رسول  اکرم (ص) بررسی و تحلیل نماید.  دستاورد پژوهش بیانگر آن است که ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ (ص) ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻛﺎﻓﻲ ﻛﻪ از ﻣﺨﺎﻃﺒین ﺧـﻮد دارد، ﺑـﺮاي ﻫـﺮ ﮔـﺮوه از ﻣﺨﺎﻃﺒﺎن ﺑﻪ ﻓﺮاﺧﻮر ﺷﺮاﻳﻂ ﻓﻜﺮي ، روﺣﻲ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، روش ﻫﺎي ﻣﻨﺎﺳﺐ و ﻣﺆﺛﺮ و ﻣﺴﺘﻘﻠﻲ را ﺑﻪ ﻛﺎر ﮔﻴـﺮد ﺗـﺎ ﻓﺮآﻳﻨـﺪ اﻗﻨـﺎع و اﺛﺮﮔﺬاري ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ اﻧﺠﺎم گیرد. پیامبر از طریق مبالغه که همرا با مغالطه است قصد تاثیرگذاری بر مخاطب را ندارد؛ چرا که  بلاغت وی برخاسته از « حقیقت» است و زاییدة« خیال» نیست. وی بر مجازهای عقلی که عقل مخاطب را به تقلّا و تلاش وامی دارد بیش از مجاز لغوی اهتمام می ورزد.  استعاره های وی میان دو قطب برهان یعنی عقل و نفس را جمع می کند. آرایه های بدیعی به منظور تحسین و تزیین کلام به کار نمی گیرد؛ بلکه قصد دارد از طریق آنها پیام خویش را در نفس مخاطب و گیرنده تثبیت نماید.   

واژگان کلیدی
برهان های بلاغی- گفتمان نبوی- کاربرد شناسی زبان -، استعاره -تشبیه - کنایه

منابع و مآخذ مقاله

- قرآن کریم

- ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی، 1404ق.

-ابن فارس،أحمد، معجم مقاییس اللغة، بتحقیق و ضبط : عبدالسلام محمد هارون: الدار الإسلاميّة، 1990م.

-ابن منظور، جمال الدین؛ لسان العرب؛ بیروت: الطبعة الأولی، دار صادر ، 1990م.

-احسائی، ابن أبي جمهور، عوالي اللآلي، قم: انتشارات سيّدالشّهداء، 1405ق.

-ارسطو، الخطابه، ترجمه: عبدالرحمن بدوی، الطبعة الثانیة، بغداد: دار الشؤون الثقافيّة، 1986م.

-البغا، مصطفی و مستو ، محيی الدّين، الوافي في شرح الأربعين النوويّة، دمشق: الطبعة الأولی، دار الکلم الطّيّب، 2007م.

-بلنجر، لیونل؛ الآلیات الحجاجیة للتواصل؛ ترجمه عبد الرفیق بورکی، الطبعة الأولی، الأردن: 2010م.

ـ الجاحظ ، أبو عمر عثمان بن بحر؛ البیان و التبیین؛ الجزء الاول؛ تحقیق و شرح عبد السلام محمد هارون؛ الطبعة السابعة، القاهرة: مکتبة الخانجی؛ 1998م.

-جرجانی، عبد القاهر؛ اسرار البلاغة، تحقيق: محمد فاضلی، بیروت: المکتبة العصريّة، 2009م.

-ـــــــــــــــــــــــــــ؛ دلائل الإعجاز، تحقیق: محمود محمد شاکر، مصر، الطبعة الثالثة، مطبعة المدنی.

- الحباشیه، صابر؛ التداولیة و الحجاج مداخل ونصوص، صفحات للدراسات و النشر؛ 2008م.

-حرّ عاملی، وسائل الشيعة، قم: مؤسسة آل البيت، 1409ق.

- دیلمی، حسن بن أبی الحسن، ارشاد القلوب، بی جا: انتشارات دار الشریف الرضی، 1412ق.

-الرافعی، مصطفی صادق؛ تاریخ آداب العرب، تحقیق محمد سعید العریان، الطبعة الثالثة، القاهره: مطبعه الإستقامه 2001م،

-ـــــــــــــــــ، اعجاز القرآن و البلاغة النبويّة، بیروت: دار الکتاب العربی. 1990م.

-زرکشی، بدر الدین، البرهان في علوم القرآن بیروت: دارالمعرفة، ( د.ت).

-السید عبدالرزاق موسی، محمد: التشبیه التمثیلی في الحدیث النبوی ( من خلال صحیح البخاری)، جامعه المنصورة.

-سیمینو، ایلینا، الإستعاره و الخطاب، ترجمه: عماد عبداللطیف و خالد توفیق، القاهرة الطبعة الأولی، المرکز القومي للترجمه، 2013م.

- الشهری، عبد الهادی بن ظافر؛ استراجیات الخطاب مقاربة لغویة و تداولیة ، دار الکتاب الجدیدة المتحدة؛ 2004م.

- صولة، عبدالله، في نظريّة الحجاج دراسات و تطبیقات، تونس: الطبعة الأولی، الشرکة التونسيّة للنشر، 2011م.

-طبرسی، فضل بن حسن، أعلام الوری، تهران: دار الکتب الإسلاميّة، بی تا.

- شیخ طوسی، الأمالی، قم: انتشارات دار الثقافة، 1414ق.

- ــــــــــــــــــــــ، تهذیب الأحکام، طهران: دارالکتب الإسلاميّة، 1365ش.

- العبد، محمد؛ النص و الخطاب و الاتصال، القاهره، الطبعة الأولی، مصر: الأکادیمیة الحدیثة للکتاب الجامعی؛ 2005م.

- العزاوی، ابو بکر؛ اللغة و الحجاج، مؤسسة الرحاب الحدیثه، بیروت: 2009 م.

- عسکری، ابوهلال، الصناعتین الکتابة و الشعر، لبنان: المکتبة العصريّة، 1986.

-ـــــــــــ؛ کتاب الصناعتین، تحقیق علی محمد البجاوی و محمد أبی الفضل إبراهیم، دار الإحیاء الکتب العلمیة؛ 1952م.

-عشیر، عبدالسلام، عندما نتواصل نغيّر مقاربة مقاربة تداوليّة ، افريقا، الشرق، 2006م.

-علامه حلّي، نهج الحقّ و کشف الصّدق، قم: مؤسسة دار الهجرة، 1407ق.

-عمری، محمد، في بلاغة الخطاب الإقناعي، أفریقا الشرق: الطبعة الثانيّة، الدار البيضاء، 2002م.

-فان دیک، النص و السیاق استقصاء البحث فی الخطاب الدلالی و التداولی؛ ترجمه عبد القادر قنینی، بیروت: إفریقا الشرق، 2000م.

- فیروزآبادی، سید مرتضی، فضائل الخمسة من الصحاح الستّه، ناشر اسلاميّة، 1410ق.

ـ القزوینی، جلال الدین؛ الإیضاح فی علوم البلاغة ، شرحه علی بو ملحم، بیروت: دار و مکتبة الهلال؛ 1991م.

- کلینی ، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران: دارالکتب الإسلاميّة، 1365.

-مجلسی، محمد باقر: بحار الانوار، بیروت: مؤسسه الوفاء؛ 1404ق.

-محدث نوری، مستدرک الوسائل، قم: مؤسسة آل البیت، 1408ق.

ـ ملکیه غبار، احمد امیزل؛ الحجاج فی درس الفلسفة، المغرب: إفریقا الشرق؛ 2006م.

- مجموعه من المؤلفين، المنجد في اللغة العربيّة المعاصرة، تهران: انتشارات استقلال، 2006 م.

ـ مجمع اللغة العربیة بالقاهرة: المعجم الوجیز؛ القاهرة: الهیئة العامة لشؤون المطابع الأمیریة ؛ 1993م.

-الهاشمی، السید احمد، جواهر البلاغة، قم: انتشارات ذوی القربی، 1420هـ. ق.

LONGMAN: LONGMAN Advanced American Dictionery:- 42

تهران: چاپ اول، : انتشارات رهنما. 1389ش.

المجلات

-ابن خراف، ابتسام: اثر الموجه اللساني في تحديد مقاصد المخاطِب، جامعة محمد خيضر،- بسکرة، مجلة حوليات المخبر، العدد السادس، 2016م.

-حمودی، محمد، الحجاج و استراتجيّة الإقناع عند طه عبدالرحمن مقاربة أبستمولوجيّة، مجلة حوليّات التراث، شماره 12، 2012، صص 118-109.

-رضایی، رؤیا، محمد امیر مشهدی و عباس نیک بخت، نقش پادگفتمانی استعاره ی زبانی در ترمیم فرآیند ارتباطی در نامه های نیما یوشیج، دانشگاه تربیت مدرس، دوماهنامه جستارهای زبانی ، شماره 2، خرداد و تیر1395، ص 105- 121.

-الغامدی، جمعان بن عبدالکریم، الحجاج في الخطبة النبويّة، مجلة جامعة ام القری لعلوم اللغات و آدابها، العدد العاشر، 2013م.

الرسائل و الأطاريح

-امیری، شهرام، شگردهای اقناع زبانی در شعر ابوطيّب متنبّي، دانشگاه کاشان، پایان نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد، 1393.

-عطاالله، محمد، الخطاب الحجاجی في المقالات الإصلاحيّة لمحمّد البشير الإبراهيمي، مقاربة لغويّة دلاليّة، مذکرة مقدمة لنیل شهادة الماجستير، الجمهورية الجزائريّة الديمقراطيّة الشعبيّة: جامعة الحاج لخضر- باتنة، 2012م.

-عزّوزی، البشیر، حجاجيّة الإستعاره في الشعر العربي دیوان المتنبّي أنموذجا، الجمهوريّة الجزائريّة الديمقراطيّة الشعبيّة، جامعة دکلی محند أو لحاج- البويرة- ، 2014م.

-محفوظی، خدیجه، بنية الملفوظ الحجاجی للخطبة في العصر الأموی، الجمهوريّة الجزائريّة الديمقراطيّة الشعبيّة: مذکبؤة لنیل شهادة الماجستير، جامعة منتوري قسنطينة، 2007م.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.