palette
بررسی تقابل هجاء سياسى فاحش با اخلاقِ دينى در داليّه سید حیدر حلی
حیدر زهراب, محمود خورسندی, سيد محمد موسوى بَـفرويـى

چکیده
از دیرباز موضوع چالش‌برانگیز تقابل هجاء و به‌ویژه هجاء سياسى فاحش با ارزش‌های دينى و اخلاقى، مورد توجه فقها از یک‌سو، و از سوى ديگر مورد توجه شاعران پایبند به اصول اخلاقی و دینی بوده است. بر این اساس گمان نمی‌رفت که این‌گونه از هجاء که معمولاً همراه دشنام‌گویی و مبالغه در بیان زشتی‌ها است به شعر شاعرانی که خود را پیرو اهل‌بیت علیهم‌السلام می‌دانند راه پیدا کند. ولی برخلاف این پندار در شعر سیاسی شیعی قصیده‌های متعددی یافت می‌شود که آشکارا این‌گونه از هجاء در آنها به كار گرفته شده است. این مقاله بر آن است تا با استفاده از روش وصفی - تحلیلی و با تمرکز بر قصیده دالیّه سید حیدر حلی (1246 – 1304ه)  كه ازجمله حوليات حسينيّه مشهور او به شمار می‌آید به بررسی و نقد آنچه که ممکن است استفاده ازاین‌گونه از هجاء را در نظر شاعر جایز جلوه داده باشد بپردازد. در اين راستا پس از بررسی اصل جواز استفاده از هجاء بر اساس معيارهاى اسلامى، اِشکال وارد بر هجاء در اين قصیده  و توجيهات  محتمل براى آن مورد  تحليل و بررسى قرار می‌گیرد. نتیجه این پژوهش گویای آن است که اگرچه با تمسک به برخی از اسلوب‌های توصیفی قرآن کریم در کنار تمسک به برخی از اسلوب‌های بلاغی می‌توان راه گریزی برای توجیه به‌کارگیری این‌گونه از هجاء ارائه کرد، ولی با توجه به‌دوراز ذهن بودن این توجیهات نزد مخاطبان عام تمسّک به آنها خالی از تکلّف نخواهد بود، به همین دلیل اگرچه شاعر در این قصیده آشکارا هجاء سياسى فاحش را به کار گرفته است اما در دیگر سال سروده‌های حسینی‌اش سعی کرده از آن دوری گزیند و به‌جای آن شیوه‌های دیگری از هجاء را به کار گیرد.
واژگان کلیدی
هجاء سياسى فاحش - ارزش‌های اخلاقی - شعر شيعى - داليّه سيد حيدر حلى

منابع و مآخذ مقاله

القرآن الکریم.

ابن منظور، محمد بن مكرَّم، (1995م)، لسان العرب، بيروت: دار إحياء التراث العربي.

أبو الفرج الإصفهاني، علي بن الحسين، (1986م)، الأغاني، بيروت: دار الفكر.

بَسَج، أحمد حسن، (2002م)، ديوان ابن الرّومي، بيروت: دار الكتب العلمية.

الخاقاني، علي، (1984م)، ديوان السيد حيدر الحلي، بيروت: مؤسسة الأعلمي للمطبوعات.

الدهان، محمد سامي، (د ت)، الهجاء، القاهرة: دار المعارف.

الرازي، محمد بن عمر (فخر الدین)،(د ت)، التفسير الكبير، بيروت: دار إحياء التراث العربي.

الراغب الإصفهاني، الحسین بن محمد، (2009م)، معجم مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار الفكر.

الزبيدي، مرتضى، (1414ه)، تاج العروس، بيروت: دار الفكر.

الزمخشري، محمود بن عمر، (2010م)، الكشاف، بيروت: دار صادر.

السُّكّري، صنعة، (1996م)، شعر الأخطل (تحقيق فخر الدين قباوة)، بيروت: دار الفكر المعاصر.

الشیباني، علي بن محمد (ابن الأثير)، (1965م)، الكامل في التاريخ، بيروت: دار صادر ودار بيروت.

صيني، محمود إسماعيل، (1414ه) المكنز العربي المعاصر، بيروت: مكتبة لبنان ناشرون.

الطريحي، فخر الدين، (1983م)، مجمع البحرين، بيروت: دار إحياء التراث العربي.

العسكري (أبو هلال)، حسن بن عبد الله، (1400ه)، الفروق في اللغة، بيروت: دار الآفاق الجديدة.

علي، زاهد، (1352ه)، تبيين المعاني في شرح ديوان ابن هانئ الأندلسي المغربي، مصر: مطبعة المعارف.

الفراهيدي، الخليل بن أحمد، (1409ه)، كتاب العين، قم: مؤسسة دار الهجرة.

الفيروزآبادي، محمد ابن يعقوب، (1415ه)، القاموس المحيط، بيروت: دار الكتب العلمية.

المفید (العکبري البغدادي)، محمد بن محمد بن النعمان، (1982م)، الاختصاص، بيروت: مؤسسة الأعلمي للمطبوعات.

اليعقوبي، محمد علي، (1410ه)، ديوان الشيخ صالح الكواز الحلي، قم: انتشارات الشريف الرضي.

الیعقوبي، محمد علي، (د ت)، البابليات، قم: دار البيان للطباعة والنشر والتوزيع.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.