دوره 3, شماره 2

بهار و تابستان 1392

فهرست مطالب

جنبش مینی‌مالیسم، جنبش مبتنی‌بر ساده‌سازی و خُردگرایی، پس از تولد در اواخر دهة شصت میلادی در نیویورک، مرزهای جهان هنر را درنوردید و با نفوذ در ادبیات، داستان مینی‌مال را به گونه‌های داستانی کوتاه افزود. بعد از رواج این مکتب و آشنایی نویسندگان غربی با این سبک، خلق داستان‌های مینی‌مال درمیان ادیبان مشرق‌زمین، ازجمله ادیبان عرب، آغاز شد. اما تاریخ نگارش داستان‌های کم‌حجم در ادبیات عربی- اسلامی به قرن‌ها پیش از تاریخ پیدایش مکتب مینی‌مالیسم بازمی‌گردد؛ زیرا روایت «اخبار»، که ما در ادبیات فارسی با عنوان «حکایت» از آن یاد می‌کنیم، در ادبیات عرب قدمتی دیرینه دارد. کتاب طوق الحمامة فی الألفة والألاف، تألیف ابن‌حزم اندلسی، ازجمله آثار کلاسیک ادبیات عربی- اسلامی است که حکایت فراواني را دربر مي‌گيرد و بسياري از آن‌ها را مي‌توان با مؤلفه‌های مینی‌مالیسم تطبیق داد. اين مقاله می‌کوشد تا با بررسی ویژگی‌های اساسی داستان مینی‌مال و تحلیل عناصر سازندة حکایات طوق الحمامه، میزان شباهت و تفاوت موجود میان آن دو را دریابد؛ چراکه مهم‌ترین مشخصه‌های داستان مینی‌مال، مانند کوتاهی و ایجاز، محدودیت زمان، مکان و شخصیت، در گونة ادبی حکایت نیز مشاهده می‌شود. تا آنجا که می‌توان حکایت های کلاسیک را نمونة اولیة داستان مینی‌مال دانست؛ هرچند نمی‌توان و نباید تفاوت‌های میان آن دو را نادیده گرفت.
 
PDF
حسینعلی محفوظ در کتاب متنبی و سعدی مدعی شده که سعدی بسیاری از مضامین ادبی خود را از ادب عرب، به‌ویژه متنبی، اقتباس کرده است. محفوظ برای اثبات این ادعا، اقدام به دخل و تصرف ناروا در اشعار عربی و فارسی کرده است. همچنین با ارائة شواهد بدیهی و عمومی و نیز مضامین غلط و بی‌ربط و تکرار آن‌ها، سعی در نشان دادن تأثیر ادب عربی در اشعار سعدی کرده است. از همه مهم‌تر، این نویسندة عراقی از شواهدی استفاده کرده است که نه‌تنها عربی نیستند، بلکه ایرانی‌اند؛ ازجمله، شواهدی که مولّد هستند و، به تصریح صاحب‌نظران عرب، از ایران قبل از اسلام به ادب عرب نفوذ کرده‌اند و گویندة آن‌ها شاعرانی چون ابوالفتح بستی و صالح‌بن عبدالقدوس‌اند که خود از ناقلان فرهنگ ایرانی به فرهنگ عرب بوده‌اند. در این تحقیق، علاوه‌بر نقد ساختاری این اثر، نشان داده‌ایم که ده‌ها مضمون از شواهد محفوظ، ایرانی است و این در حالی است که این اثر در شرح و تحلیل گلستان و بوستان به‌شدت مورد استقبال قرار گرفته است.
 
PDF
پس از جنگ 1967 و شکست اعراب از اسرائیل، روحیة انقلابی درمیان شاعران عرب، به‌ویژه فدوی طوقان، شعله‌ور شد. شعر او شعر قیام و انقلاب و مقاومت است. او هم‌وطنانش را به همبستگی و پایداری و جان‌فشانی در راه وطن دعوت می‌کند. از آنجا که فدوی شاهد ویرانی و اشغال سرزمین خود بوده، اندوه فراوانی بر اشعار او غالب است؛ با این وجود، به آینده‌ای روشن اميد دارد. طاهره صفارزاده نیز در ایران از سلاح برندة شعر علیه استبداد بهره می‌جوید و به دستگاه حکومت می‌تازد و اعلام می‌كند که زیر بار ظلم و ستم نخواهد رفت و مردم را به ایستادگی فرامی‌خواند. در این مقاله، با روش مقایسه‌ای- تحلیلی، به بررسی مفاهیم و عناصر مشترک اشعار این دو شاعر انقلابی مي‌پردازيم. مفاهیم شعری مشترک در اشعار این دو شاعر، چشمگیر است. وطن‌پرستی، دعوت به بیداری، آزادی‌خواهی، مقاومت، تقدیس شهادت و تعهد اجتماعی از مهم‌ترین مضامین شعری اين دوست. شعر این دو شاعر پارسی و تازی سرشار از سوزوگداز، عشق و دلدادگی، آزادی و استواری و امید به آینده‌اي روشن است؛ شعری برآمده از احساسي زخم‌دیده و دردکشیده که امید را در مردم زنده و آنان را از خواب غفلت بیدار می‌کند.
 
PDF
زن عرب، به‌خصوص زن فلسطینی، را نویسندگان و ادیبان با رویکردهای فکری متفاوت نگريسته‌اند و بخش عظیمی از آثار ادبی (شعر و نثر) خود را به زنان اختصاص داده‌اند. قشری که از حوادث جامعه تأثیر بسيار پذیرفته و نيز بر آن تأثیر گذاشته است. داستان‌نویس فلسطینی به ارتباط زن عربی- فلسطینی با جامعه، وطن و فعالیت‌های سیاسی بسیار آگاه است؛ به این اعتبار که زن در روند جنبش‌های آزادی‌بخش و ساخت جامعه، نیرویی مؤثر و کارآمد به حساب می‌آید. پس از انقلاب 1965، بسیاری از قیدوبندهای اجتماعی زنان شکسته و راه برای مشارکت آن‌ها در عرصه‌هاي سیاسی، اجتماعی و نظامی باز شد و، بدین طریق، شاهد پیشرفتي چشمگیر در وضعیت اجتماعی و سیاسی زنان بودیم. چون جنسیت داستان‌نویسان در نوع تفکر، نگرش و پرداختنشان به مسائل زنان تأثيرگذار است، یک داستان‌نویس‌ مرد، غسان کنفانی، و یک داستان-نویس زن، سحر خلیفه، را انتخاب کردیم تا تفاوت دیدگاه داستان‌نویسان مرد و زن را درزمينة تصویر زن و رابطة او با وطن و جامعه بررسي كنيم. نگارندگان در این پژوهش کوشیده‌اند ازخلال بررسي آثار و انديشه‌هاي دو نويسندة فلسطيني، تصویری واقعی از زن عربی- فلسطینی و جایگاه و نقش اجتماعی او ارائه دهند.
 
PDF
داستان کوتاه در دهه هشتاد قرن نوزدهم میلادی در غرب ظهور کرد و همزمان با تحولات سیاسی و اجتماعی نیمة اول قرن معاصر ایران و کشورهای عربی، وارد این سرزمین‌ها شد. داستان کوتاه با تلاش و ابتکار ادیبان و روشنفکران بزرگی چون مصطفی لطفی المنفلوطی در مصر و محمدعلی جمال‌زاده در ایران به یکی از مهم‌ترین انواع ادبی در این کشورها تبدیل شد و توجه خوانندگان بسیاری را به خود معطوف ساخت. این دو ادیب، نویسندگانی تأثیرگذار و پیشگام در ادبیات داستانی کشورهای خود هستند. با توجه به هم‌عصر بودن آن دو و زندگی در شرایط اجتماعی، فرهنگی و سیاسی تقریباً مشابه و تشابه سیر تکوین ادبیات داستانی در ایران و مصر، وجوه اشتراک بسیاری در مضامین و سبک داستان‌پردازی منفلوطی و جمال‌زاده مشاهده می‌شود که بررسی و تبیین آن ضروری می‌نماید. این پژوهش با روش تحلیلی و مقایسه‌ای و براساس رویکرد آمریکایی در ادبیات تطبیقی، به مقایسه شیوة نگارش، مضمون، پرداخت و عناصر داستان کوتاه این دو ادیب پرداخته و وجوه اشتراک و تفاوت آن‌ها را بیان کرده است. اين بررسی نشان مي‌دهد که اين دو نویسنده، باوجود تفاوت در زبان، شباهت‌های فراوانی در مضمون و اسلوب نگارش داشته و با زبانی انتقادی به بیان مشکلات جامعة خود پرداخته‌اند.
 
PDF
این مقاله، پژوهشی دربارة فرآیند نوستالژی در شعر شاعر معاصر فلسطینی، سمیح القاسم، است. نوستالژی در آغاز اصطلاحی روان‌شناختی بود و سپس وارد ادبیات شد. این واژه، دراصل، به‌معنای رنج بردن و غم ناشی از غیرممکن بودن بازگشت به گذشته است. این خصلت روانی، به‌منزلة یک رفتار ناخودآگاه، زمینة خلق بسیاری از آثار ادبی جهان را فراهم کرده است. شعر عربی نیز، از نخستین نمونه‌ها تاکنون، سهم بسزایی از این احساس داشته است. شعر سمیح القاسم داراي احساس نوستالژیک است. نوستالژی او مولود عوامل مختلف فردی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی داخلی و خارجی است. بازخوانی خاطرات گذشته و ایام کودکی، پناه بردن به آرمان‌شهر و آرکائیسم (باستان‌گرایی) مهم‌ترین واکنش‌های سمیح القاسم دربرابر احساس نوستالژی است.
 
PDF
عبدالله البردونی در مرحلة آخر حیات شعری خود، به شعر سوررئالیستي روی آورده است. سرودن این اشعار براساس سبک مبتنی بر ناخودآگاه انجام شده و تکیه بردونی بر ناخودآگاه، بر تمامی عناصر شعری او تأثیر گذاشته است. ازجملة این تأثیرات می‌توان به زبان شعری بردونی اشاره کرد. زبان شعری او در این قصیده‌ها علاوه‌بر غموض و غرابت، هنجارگریزی و ساختارشکنی زيادي دارد. از دیگر تأثیرات ناخودآگاه، شکل‌گیری عناصری چون زمان و مکان سوررئالیستی در اشعار اوست؛ به نحوی که زمان و مکان در اشعار او از گستره‌ای وسیع و نامحدودتر برخوردارند و چارچوب و حدومرزهای دنیای واقع و خودآگاه را ندارند. نگارش ناخودآگاه همچنین باعث آشنایی‌زدایی‌هایي فراوان در محور افقی و عمودی شعر گشته است که برگرفته از دو اصل «پیوند آزاد» و «تصادف عینی» سوررئالیسم است. کثرت این امر موجب پدیده‌ای در شعر او به‌نام «فضاهای گسستة شعری» شده است. در این مقاله، تمامی این موارد بررسي خواهد شد.
 
PDF