دوره 5, شماره 2

بهار و تابستان 1394

فهرست مطالب

جهاد و مقاومت تبلور روح ايمان و آزادگي است که در دو قرن گذشته با ظهور پديدۀ شوم استعمار، مفهوم آرماني به خود گرفته است. اين مبارزۀ مقدّس دست­مايه‌ي هنرنمايي شاعراني است که نغمه‌سرايي‌شان، شهادت­نامۀ پيکرهاي خونين ملّت‌هاست. الجزاير و عراق از جمله‌ کشورهايي هستند که آرزوهاي ملتشان در دوره‌اي از تاريخ با دست‌هاي پليد استعمار به يغما رفته است. تاريخ معاصر شاهد صفحه‌اي تاريک و دردناک از ستم‌هاي استعمار فرانسه در الجزاير و انگليس در عراق است که نمودِ واقعي آن در سروده‌هاي پر احساس و واقع‌گرايانۀ شاعراني چون محّمد العيد و معروف الرّصافي قابل مشاهده است. شاعران هم­عصري که از نزديک شاهد بيداد استعمارگران در کشور خويش بوده و همانند ملّت خود، بيداد اشغال‌گران را از نزديک لمس و درک کرده‌اند. در جستار حاضر اشعار سياسي دو شاعر به روش توصيفي- تحليلي و به‌صورت تطبیقی بررسي شده که حاوي نتايج مذکور است: دو شاعر با سبکي کلاسيک در اشعار خود از دايرۀ فرديت خارج و به زبان گوياي مردم خود مبدل مي‌گردند؛ هر دو شاعر از سنت‌هاي عربي و ديني بهره‌ مي‌برند. گرچه اشعار رصافي بيشتر جنبۀ مذهبي و شعر محمد العيد بيشتر بر مدار ملّي‌گرايي مي‌چرخد، هر دو داراي زبان شعري ساده و به دور از تکلف و تصنع هستند و العيد از تشبيهات بيشتري نسبت به رصافي استفاده مي‌کند و زبانش تندتر و گزنده‌تر از اوست. معاني شعر هر دو روشن و از عبارات روان و الفاظ آسان تشکيل شده است. قصائد سياسي دو شاعر، آيينۀ تمام نماي دردها، پيكار، پايداري و جان­فشاني مردمان مبارز دو سرزمين است. پيوند ناگسستني نام دو شاعر با حوادث سياسي تاريخ معاصر الجزاير و عراق، به‌گونه‌اي است که بيانگر سير تحوّلات سياسي
 دو کشور در زمان اشغالگري بوده و نشانگر ابعاد مبارزاتي و التزام اجتماعي و سياسي دو شاعر است
 
PDF
9-34
مکتب فرمالیسم (صورتگرایی) مکتبی در حوزه‌ی نقد ادبی است که در اوایل قرن بیستم میلادی در روسیه شکل گرفت  و پس از آن به اروپا و آمریکا انتقال یافت. محور اصلی نقد ادبی از دیدگاه فرمالیست‌ها توجه به شکل و ظاهر اثر و زیبایی‌شناسی متن ادبی است. این مکتب نقد ادبی تلاش می‌کند در تحلیل خود از آثار ادبی، «رستاخیز کلمات» را در آنها نمایان سازد. جایگاه فرمالیسم را در بررسی سروده‌هایی مانند سرود ملی برخی کشورها نمی‌توان نادیده گرفت. سرود ملی هر ملتی، برخاسته از هویت، محتوای فکری- تاریخی و اندیشه‌های غالب بر آن ملت است. از مهم­ترین عوامل پیدایش سرود‌های ملی در میان کشور‌های مختلف می‌توان به حرکت‌های انقلابی و سیاسی مردم علیه دولت‌های استعماری اشاره کرد. از پویاترین حرکت‌های انقلابی مردم علیه استعمار غرب، انقلاب الجزایر  بود که بعد از صد و سی سال جانفشانی و فداکاری ملت، در سال 1962 به پیروزی منتهی شد. نکتۀ قابل توجه در این انقلاب مبارزه‌ی شاعران و ادیبان با بیان و قلم علیه استعمار بود. مفدی زکریا از جمله شاعران مبارز در انقلاب الجزایر بود که شعر مشهور او با نام «قَسَماً» نماد آزادی از بند استعمار و سرود ملی این کشور شد. پژوهش حاضر، سرود ملی الجزایر را در مقوله‌هایی همچون «ادبیت، فرم، آشنایی‌زدایی، ساختار ساختارها و وجه غالب» از دیدگاه فرمالیست‌های روس مورد بررسی قرار داده که از جمله نتایج آن، برجسته شدن مفاهیم انقلابی
      است که از مؤلفه‌های یاد شده متأثر بوده است
 
PDF
35-54
امروزه ادبیات کودک و جایگاه آن در مجموعه موضوعات ادبی، توجه بسیاری از ادیبان و ادب پروران این حوزه را به خود در جهان جلب کرده است. در ادبیات کودک و نوجوان، ایجاد لذت از متن مقدمه ایجاد ارتباط نویسنده یا شاعر با کودک است. در این میان شعر به دلیل آهنگین بودن و ایجاد لذت شنیداری، برای خردسالان و کودکان جذابیت دارد. کتاب‌های شعر کودک، نه تنها در ایران بلکه در دنیا، مخاطبین بسیاری دارد و پرداختن و توجه به شعر، میان خالقان اثر و جهان کودکان تعمیم پیدا کرده است. ادب پروران کشور الجزایر همچون شاعران و نویسندگان کشور ایران در نیم قرن اخیر به شکل جدی به ادبیات کودک و نوجوان به خصوص، به شعر کودک توجه داشته‌اند و تا کنون مجموعه‌های بسیاری از اشعار کودک در این دو کشور چاپ و منتشر شده است تا در اختیار مخاطبین قرار بگیرد. در این مقاله با توجه به گسترش حوزه ادبیات کودکان در جهان، به منظور مقایسه کیفی کاربرد شیوه‌ها و عملکرد شاعران شعر کودک در دو کشور ایران و الجزایر، نمونه‌هایی از اشعار را انتخاب کرده‌ایم، سپس آن را از منظر قالب‌های شعری، زبان گفتاری و نوشتاری و مضامین مورد قیاس قرار داده و شباهت‌ها و تفاوت‌های احتمالی موجود را سنجیده‌ایم. یافته‌ها نشان می‌دهد، شعر کودک در دو کشور الجزایر و ایران با توجه به قالب، کاربرد زبانی و مضامین، وضعیتی نسبتا مشابه دارد.
 
PDF
55-76
بر‌اساس اصول نشانه‌شناسی می‌توان خوانش‌ها و تأویل‌های متعددی را برای فهم و درک بهتر یک اثر ادبی ارائه داد. بسیاری از شاعران الجزایری در قصاید خویش از واژۀ «أوراس» به عنوان نمادی از هویت وطن استفاده می‌کنند. عبدالله حمادي (1947)، شاعر بزرگ معاصر الجزایر در قصیدۀ خویش، مازال یکبر أوراس بذاکرتي از رمز بهره برده است. دلالت‌های أوراس در این قصیده و جایگاه و اهمیت آن و رمزگان و نشانه‌ها و ارتباط آنها با أوراس موضوعی است که نیاز به بررسی دارد و جستار حاضر با استفاده از مبانی نشانه‌شناسی به کشف رمزگان موجود در این قصیده پرداخته و کوشیده است با مراجعه به ابیات قصیده با روش توصیفی- تحلیلی رمزگان مربوط به عنوان، خالق اثر، زیبایی‌های کلام، زمان و مکان، فرم و موسیقی و هنجارگریزی نحوی آن را تحقیق و بررسی کند. بررسی نشان داد که این قصیده نشان‌دهندۀ فضایی انقلابی، خشن و همچنین بازتاب حزن و اندوه شاعر است و آهنگ متعادل آن بر گیرایی متن افزوده است، همان‌طورکه حروف، صامت‌ها، مصوت‌ها و تکرار آنها بر فضای متلاطم انقلابی و خشم شاعر از وضع موجود دلالت می‌کند و هنجارگریزی نحوی نیز با محتوا و مضمون قصیده همخوانی دارد.
 
PDF
77-107
محمد العید آل خلیفه (۱۹۰۴- ۱۹۷۹) از جمله شاعران انقلابی معاصر الجزایر به شمار می‌رود که سورده‌های او نمونه بارز شعر، حماسه‌ساز و پرشور و انقلابی الجزایر و اشعار وی بازتاب واقعی شخصیت، افکار دینی و میهنی اوست. از بن‌مایه‌های شعر محمد العید توجه خاص وی به شهید و شهادت است. انعکاس مقاومت و پایداری مردم الجزایر در برابر استعمار فرانسه باعث تبلور فرهنگ ایثار و شهادت در شعر این شاعر الجزایری شده است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد دو پدیده اجتماعی «انقلاب» و «جنگ» از مهم‌ترین تحولات تأثیرگذار بر جریانات ادبی با موضوع شهید و شهادت به شمار می‌روند و کوشش‌های وی در اعتلای ادبیات انقلاب، جنگ و دفاع در خور ستایش است. در این مقاله ضمن معرفی این شخصیت و نگاهی اجمالی به موضوع شهید و شهادت به تحلیل اشعار محمد العید براساس دیوان شعری وی می‌پردازیم. روش پژوهش تحلیلی توصیفی و بر مبنای جمع آوری مطالب از منابع فارسی و عربی و طبقه بندی موضوعی است.
 
PDF
109-131
ترسیم مبارزات و رشادت‌های یک ملت در برابر بی‌عدالتی‌ها و ستم بیدادگران، یکی از درون­مایه‌های شعر عربی از گذشته تا کنون است که در دوره‌های مختلف حیات شعر عربی، جلوه و نمود خاصی به خود گرفته است. در دورۀ معاصر که اغلب کشورهای عربی به نوعی زیر کنترل شدید استعمار و استعمارگران به سر می‌بردند، یکی از دغدغه‌های اصلی برخی شاعران، مبارزه با این بیدادگری‌ها و ترسیم مبارزات و رشادت‌های مردم است؛ لذا آنها با قلم خویش به مبارزه برخاستند و اشعار خود را در خدمت مبارزات ملت خویش قرار دادند. محمد العید از جمله این شاعران است. وی که از شاعران برجسته معاصر به شمار می‌آید، شعر خویش را در خدمت مبارزات ملت خود قرار داد تا جایی که اشعار او تصویرگر نهضت الجزایر و مراحل مختلف آن و ثبت دقائق انقلاب آن دیار است. از آنجا که توصیف قهرمانی‌ها و مبارزات و پایداری مردم الجزایر در جریان نبرد الجزایر، درون­مایه اصلی اغلب اشعار وی است؛ لذا مقاله حاضر بر آن است تا با روشی توصیفی- تحلیلی به بررسی اشعار این شاعر الجزایری پرداخته و جلوه‌های مقاومت و پایداری را استخراج و به تحلیل محتوا و مضمون آن بپردازد تا از زوایای پنهان اشعار این شاعر پرده برداشته، آن‌را بیش از پیش به خوانند گان معرفی کند. بررسی درون‌مایه‌های پایداری در شعر این شاعر بیانگر این است که وی با لحنی حماسی و پرطنین اما زبانی ساده و بی‌پیرایه، زبان به وصف وقائع و حوادث جاری در الجزایر، در جریان مبارزه علیه استعمار گشود و روحیه جهاد و مبارزه در وی موجب شد تا استعمارستیزی بارزترین و بیشترین نمود مقاومت و پایداری در اشعار وی گردد.
 
PDF
133-153
در ادبیات ایران، مهدي اخوان ثالث (م.اميد، 1307ـ 1369) و در ادبیات الجزایر، مفدی زکریا(1908 ـ 1977) از شاعرانی هستند که مشخصۀ بارز شعرشان توصیف تاریخ اجتماعی و سیاسی است، و در متن این جریانات و مهم­ترین وقایع را در شعرشان منعکس کرده‌اند،  یکی از مسائل مهم که در شعر  هر دو به وضوح آشکار است پرداختن به استعمار است. اخوان­ثالث، روایت‌گر حضور استعمار انگلیس و آمریکا و زکریا روایتگر حضور استعمار فرانسه است، این مقاله برآن است تا بیان دارد که جلوه‌های استعمار در شعر دو شاعر چیست؟ براساس مکتب ادبیات تطبیقی، دو شاعر، استعمار را با چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی در شعرشان ترسیم کرده‌اند؟ و واکنش آنها به حضور استعمار در جامعه چگونه است؟ نتایج بررسی نشان می‌دهد: اخوان به زبانی نمادین و تمثیلی و زکریا با تصاویر شاعرانه از استعمار پلید که بر جامعه سایه انداخته سخن گفته‌اند؛ اما یک تفاوت محسوس در شعر آنها دیده می‌شود که اخوان از حضور استعمار به یأس گراییده و روحیۀ مقاومت را از دست داده و در اشعارش فضای یأس­­آمیز و غمناک بعد از چیرگی استعمار را وصف کرده  ولی زکریا روحیه‌ای امیدوار دارد و اشعارش گویای مقاومت در برابر استعمار است.
 
PDF
155-180
رمان از گونه‌های ادبی مهم و تأثیرگذار در ادبیات معاصر به شمار می‌رود به گونه‌ای که آن را دیوان العرب معاصر نامیده‌اند. این نوع ادبی، آیینه‌ای است برای انعکاس فرهنگ و ادب هر جامعه و به گونه‌ای بیانگر منش و روح و فضای حاکم بر هر جامعه است. هر رمان­نویس با سبک مخصوص و فکر خلاق خود، به گونه‌ای متفاوت سعی در بیان واقعیات موجود یا گستره فکری خویش و یا فکر حاکم بر جامعه دارد که این سبک و گونه مخصوص در مقایسه با سایر انواع بیان، قابل تأمل است. احلام مستغانمی از نویسندگان مشهور الجزایری است که قلم خاص و شیوه نگارش مخصوص خود را دارد و آثارش مورد استقبال طیف وسیعی از مردم قرار گرفته و به ویژه سه گانه او از محبوبیت بالایی برخوردار است و ذاکرة الجسد او در زمره صد رمان برتر عربی قرار دارد. در این پژوهش سعی بر آن است تا سبک نویسندگی وی در یکی از مهم‌ترين آثارش یعنی رمان  ذاکرة الجسد، به شیوه توصیفی- تحلیلی بررسی شود. نتایج پژوهش حاکی از آن است که این مجموعه داستانی دارای ویژگی‌های فنی جدید و تکنیک‌های سبکی برجسته همچون تمرکز در درون شخصیت‌ها، وضوح و شفافيت، تکرار به‌ویژه در اسلوب تعجب، تشخیص، هنجار گریزی و
   وصف دقیق است.
 
PDF
181-221
ادبیّات داستاني الجزایر از رویکردی تاریخی به دو دوره تقسیم می‎شود: پیش از استقلال اين كشور و پس از آن. نويسندگان و مترجماني چند، پيش از استقلال الجزایر با ترجمه، تقليد و سپس تصنيفِ گونه‌هاي نوپديد روايي كه نتيجة ارتباط مستقيم الجزایر با اروپا بود، زمينة نگارش داستان‌نويسي جديد را در اين كشور فراهم آوردند. از اين ميان، احمدرضا حوحو، از نخستین نويسندگانی بود که به گونه‌هاي روايي جديد توجّه كرد و روایت را ابزار نقد قرار داد. او پیش از استقلال الجزایر درگذشت، امّا در راه استقلال كشورش گام‎های مؤثّری برداشت. حوحو در مقاله‌هاي داستانی فكاهي‌گونة خود با رويكردي انتقادي به مسائل جامعه نگريست. در اين مقاله، پس از تعريف مقالة داستاني و معرّفي حوحو بر اساس نقد ساختاري و روابط بينامتني به تحليل عناصر روايي مقاله‌هاي داستاني او در مع حمار الحكيم و مقايسة آن با ساختار مقامات پرداخته شده است. مقامه‌نويس، مسائل جامعة رو به انحطاط عرب را پس از سيطرة مغول به تصوير مي‌كشد و حوحو، مسائل جامعة استعمارزده‌اي را كه آرزومند تعالي است. حوحو، از منظر داستاني در اين اثر به ساختار مقامات توجّه دارد، امّا اين مقاله‌هاي داستاني را در راه اهداف جديد جامعه‌اش به كار مي‌گيرد؛ اهدافي كه مخالفت‌هايي را برمي‌انگيزد
 
PDF
223-245
نقد پسا استعماری به تحلیل واکنش استعمار­زدگان در برابر میراث فرهنگی استعمارگران در متون ادبی می‌پردازد. مهم‌ترین شاخص آن، جستن راهی برای بازیابی حقوق، هویت­ملی و بینش بومی فراموش شده در کشورهای استعمار زده است. ادبیات داستانی الجزایر در دوران استعمار فرانسه و پس از آن در شیوه‌های بیان و زبان ادبی به‌زیبایی دگرگون شد. از این­رو، رمان پسا استعماری الجزایر، هویت و شکل نوینی یافت که بخشی از آن همزمان با نهضت ترجمه و ورود آبشخورهای نوین فکری دنیا بر روی نویسندگان و بخش دیگر مربوط به گزینش زبان استعمار، فرانسوی، در کنار زبان عربی برای داستان­نویسی بود. آنان با نفی بافت و محتوای کهنه‌ رمان برای کشف هویت و فرهنگ­ گمشده خود به نوشتن رمان‌هایی به زبان فرانسوی روی آوردند تا با استعمارگران مبارزه کنند و هویت ملی خود را بازآفرینند؛ از این­رو در آثارشان به منظور دفاع از ملت مؤلفه‌های مانند: تقابل‌های استعمارگر و استعمارزده، شرق و غرب را نقد کردند. در این نوشتار با روش تحلیل محتوایی، نمونه‌هایی از رمان­ الجزایر طبق مؤلفه‌های نقد پسا استعماری، معین می‌کند که داستان­نویسان الجزایری به احیای باورها، هویت و فرهنگ بومی و مبارزه با آثار منفی برجای مانده از دوران استعمار، اهمیت داده‌اند.
 
PDF
247-268
إن من يطلع علي الشعر الجزائري المعاصر، يدرك أن ثمة اصواتاً متميزةً، لم تجد العناية لتُصقل، فترسم للجزائر مشهداً شعرياً جزائري الروح، و إن الكتابات التي أخذت تسعي نحو ذلك سعيا حثيثا کثرة، لكي تُسمع القارئ العربي صوت الجزائر الشعري بكل ما فيه من خصوصية و ابداع و تميز. أهمية الموضوع تكمن في البحث في التجربة الشعرية الحداثية الجزائرية، التي تظل تجربة فتية مقارنة بنظيرتها في المشرق، مع ذلك أبدت تجاوبا حسنا، إن علي المستوي الفكري، أو الفني؛، غير أن نضجها يظل رهن الجهود المكثفة و المكاتفة الملقاة علي عاتق النقاد و الشعراء علي حد سواء؛ و هي بحاجة ماسة الي تكثيف الدراسات النقدية الجادة، و التي من شأنها انصافها كخطاب شعري له خصوصيته و تميزه. لقد تغير شكل نسق الشعر الجزائري، فتنوعت أشكال القصيدة تبعا لتنوع التجارب الشعرية و تعددها، فتوصلنا في بحثنا إلي أن الكثير من الشعراء كتبوا علي الشكل الحر، و اتجه البعض الآخر الي كتابة قصيدة النثر باعتبارها نسقا جديدا مغايرا، و من خلال هذه النماذج الذي اخترناها من الشعر الجديدي بشقيه التفعيلة و النثري؛ لشعراء جزائريين من مستويات و أزمنة مختلفة؛ وجدنا أنهم حاولوا أن يحققوا حداثة علي مستوي الشكل و المضمون، محاولين تطوير الخطاب الشعري بالبحث المستمر عن الاشكال و الرؤي الأكثر تعبيرا عن الواقع الذي تعيشه البلاد، و مع التراكم الكمي و الكيفي لما كتبه الشعراء الجزائريون ليومنا هذا؛ لم يخرجوا عن السائد الشعري في الوطن العربي.
 
PDF
269-292
اذا كان القارئ الجزائري و العربي، قد تعرف علي الرواية الجزائرية المكتوبة بالفرنسية، لأسباب تاريخية و اجتماعية، ثم بعدها علي الرواية الجزائرية المكتوبة بالعربية منذ بداية الاستقلال و استرجاع السيادة الوطنية، فان الرواية الجزائرية المكتوبة بالايطالية تعتبر تجربة استثنائية و فريدة في الأدب الجزائري، ذلك أن العلاقات الثقافية بين اللغتين تكاد تكون معدومة، و أن ايطاليا لم تكن وجهة مقصودة من قبل المهاجرين الباحثين عن العمل، أو تغيير نمط المعيشة حتي تتكون نخبة قادرة علي التعاطي مع الايطالية أو الكتابة. اما الأسئلة التي تطرح في هذه المقالة فهي أنّ: 1- متي بدأت ارتباط الادبين الايطالي و الجزائري؟ 2- من هم الادباء الجزائيون الذين عملوا في مجال الادب الايطالي؟ 3- و ما هو اعمالهم؟ 4- من الادباء الجزايون الذين كتبوا رواياتهم باللغة الايطالية، ما هي مضامين رواياتهم، و ما هو هدفهم من كتابة الرواية باللغة الايطالية؟ يحاول هذا البحث أن يجيب الي هذه الاسئلة بمنهج توصيفي- تحليلي. الظروف السياسية و الأمنية التي عرفتها الجزائر، جعل نخبة من الشباب الحاملين لشهادات جامعية حصلوا عليها في بلدهم يقصدون هذه الوجهة الغربية. اقترنت المغامرة باقتحام المكان المجهول و اللغة المجهولة؛ بالمغامرة الثقافية و اللغوية و محاولة الاندماج و المساهمة في المشهد الثقافي الايطالي، و اختيارهم الكتابة الروائية الايطالية
 
PDF
293-311
يهدف هذا البحث إلي قراءة النص الشعري الجزائري المعاصر؛ باعتباره نصاً أعيد فيه انتاج الحدث التاريخي( ثورة التحرير ) فنّياً بدرجة عالية من الوعي؛ ممّا يعني أن الشاعر عزالدين ميهوبي تمثّل الحدث التاريخي فأعاد صناعة سياقه باعتباره جوهر التجربة الشعرية، و من ثمّ تهيّأ له انتاج النص الشعري بصفته الوجه الثاني للعملة- علي مذهب دو بوغراند-. و في انصهار الراهن بالماضي تتجلي التجربة الشعرية ضرباً من البحث عن الذات. في هذا الاطار يتنزّل هذا البحث دراسةً في حيثيات النص الشعري المعاصر سياقاً تشكيلاً، و ما ينجم عن ذلك من ميلاد قيم نصية/ جمالية يعيش فيها الحدث التاريخي حالةً من البعْث، فاذا كانت الممارسة النقدية اعادةَ انتاج النص من زاوية المتلقي، فانّ دراسة أدب الثورة- بأي منهج شئنا- هي من زاويةٍ تحيينٌ لهذه النصوص بمضامينها، و من زاويةٍ ثانية إسهامٌ في إعادة إنتاج التاريخ أو علي الأقل قراءة تفاعلية مع التاريخ الذي يظل الانسان جزءا منه من منظور ثقافي و أنثروبولوجي. يضطلع الحدث التاريخي- بصفته تجربة أدبية/ شعرية- بأداء وظيفة جمالية، يبلغ فيها المعيار درجة عالية من الهيمنة، و يرجع السبب في هيمنة المعيار إلي اضطلاع الشاعر بدور المريد/ المحبّ للحدث التاريخي، و إلي كلّ ما يجسّده هذا الحدث من أيقونة مكانية، أو شخصية تاريخية، أو معركة
 
PDF
313-330