دانشگاه شهید بهشتی پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی 2588-6835 16 1 2025 11 28 Sociological Analysis of the Novel Barīd al-Layl Based on George Lukács’ Theory تحلیل جامعه‌شناختی رمان «برید اللیل» با تکیه بر نظریۀ جورج لوکاچ 1 16 106470 10.48308/jalc.2025.238763.1380 FA علی سلیمی گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران. جبار آذربار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران. Journal Article 1970 01 01 Statement of the Problem and Objective: Among the diverse approaches to literary criticism, the sociology of literature occupies a distinctive position. This approach, relying on social criteria, investigates the content of literary works to uncover and explain the complex relationships between a literary text and the social contexts that shape it. George Lukács (1885–1971), a prominent modern critic and theorist, profoundly transformed the sociological approach to literary criticism through his innovative ideas. In his theory of the novel, he emphasized key concepts such as realism, the typical character, causal relationships, and social content as the fundamental pillars of literary analysis. From Lukács’ perspective, pure realism should present a coherent and harmonious image of humanity and society, striving to portray the unity and interdependence of these two essential dimensions. Lukács’ realism is characterized by three principal features: critical awareness, fidelity to reality, and popular orientation. He argues that realist writers must adopt a critical view of society and portray inequalities, injustices, and other social ailments with honesty. They must also depict reality objectively—even when it contradicts their personal convictions—and address the fundamental issues of society by delving deeply into human pain, emotion, and behavior. The Lebanese novelist Hoda Barakat’s Barīd al-Layl (The Night Mail), winner of the International Prize for Arabic Fiction (Arabic Booker), exemplifies these principles. Through a critical and realist approach, Barakat offers readers a stark and unsettling portrayal of the chaos and disorder of contemporary society. The main objective of this study is to analyze the novel through the lens of Lukácsian realism and to highlight literature’s vital role in understanding, analyzing, and potentially remedying social deficiencies and disarray. Methodology: As an interdisciplinary approach, the sociology of literature forges a deep connection between society and literary production. By carefully examining the reciprocal influence between the social structure and the writer’s artistic consciousness, this method seeks to reveal how social and economic dislocations are reflected in creative expression. This research adopts a descriptive–analytical methodology, grounded in the theoretical framework of George Lukács, to examine Hoda Barakat’s Barīd al-Layl. The central research question investigates how structural disorders within society are reproduced and mirrored in the narrative fabric of the novel through artistic techniques and narrative representation. Discussion and Analysis: As a realist work, Barīd al-Layl deeply probes social dilemmas and purposefully exposes the harsh and bitter realities of contemporary life. One of Barakat’s most notable stylistic features is her critical orientation, expressed through a penetrating critique of the adverse conditions prevailing in both Arab societies and the Western world. Her narrative addresses a wide range of issues, including poverty, economic inequality, child labor, early and forced marriages, and other social afflictions. Barakat presents these problems with remarkable frankness, identifying illiteracy as both a product of poverty and a root cause of other social pathologies. Beyond this, she confronts phenomena such as sexual exploitation and prostitution, and candidly depicts the oppression of women, including violence, corporal punishment, and sexual abuse—forms of injustice that remain deeply entrenched. The devastating consequences of war, such as arbitrary arrests, the wretched conditions of prisons, and acts of torture and rape, are also recounted with emotional intensity. In alignment with Lukács’ conception of grand realism—which must engage with society’s most pressing problems—Barakat turns her attention to the plight of migrants and refugees, illuminating their suffering and alienation. An examination of Barīd al-Layl within Lukács’ sociological framework reveals abundant evidence of critical realism, commitment to truth, and popular engagement, the three foundational principles of his theory. Findings: The findings of this study demonstrate that the spirit of Lukácsian realism is vividly embodied in Barīd al-Layl. Barakat constructs a narrative world pulsating with the rhythm of social realities, offering an unflinching reflection of the human condition. Her portrayal of poverty, class disparity, war, and widespread illiteracy exposes the destructive forces leading society toward decline. These structural afflictions manifest in numerous phenomena—child labor, child abuse, early marriage, unemployment, addiction, and sexual deviation—which the author portrays with both artistic sensitivity and sociological insight. In doing so, Barakat’s novel exemplifies the capacity of realist literature to reveal and critique the underlying social contradictions of modern life. بیان مسئله و هدف: میان رویکردهای متنوع نقد ادبی، جامعه‌شناسی ادبیات جایگاه ویژه‌ای دارد؛ این رویکرد با تکیه بر معیارهای اجتماعی به بررسی محتوای آثار ادبی می‌پردازد و به دنبال کشف و تبیین روابط پیچیده بین اثر ادبی و بسترهای اجتماعی شکل‌دهندۀ آن است. جورج لوکاچ (1885-1971م)، منتقد و نظریه‌پرداز برجستۀ معاصر، با ارائۀ نظریات بدیع، تحولی عمیق در رویکرد جامعه‌شناختی نقد ادبی ایجاد کرد. در نظریۀ او پیرامون رمان مفاهیمی نظیر رئالیسم، شخصیت‌ نوعی، رابطۀ علی و معلولی و محتوای اجتماعی به‌مثابۀ ارکان اساسی تحلیل ادبی مطرح می‌شود. از دیدگاه لوکاچ، رئالیسم ناب باید تصویری یکدست و هماهنگ از انسان و جامعه ترسیم کند و در تلاش برای بازنمایی وحدت و یکپارچگی این دو عنصر اساسی باشد. رئالیسم مدنظر لوکاچ دارای سه ویژگی اساسی است؛ نخست انتقادی بودن آن است؛ لوکاچ بر این باور است که دوران‌های مهم تاریخی دوره‌هایی گذرا و سرشار از تغییر و تحول است که با چالش‌ها و تحولات فراوانی مواجه است. از‌این‌رو، نویسندگان واقع‌گرا باید با نگاهی انتقادی به جامعه بنگرند و نابرابری‌ها، بی‌عدالتی‌ها و سایر معضلات اجتماعی را به تصویر بکشند. ویژگی دوم رئالیسم لوکاچ چیرگی واقعیت است. این بدان معناست که نویسنده باید تشنۀ حقیقت باشد و واقعیت را صادقانه و بی‌پرده بیان کند. لوکاچ تأکید می‌کند که نویسندهٔ واقع‌گرا باید تصویری عینی از واقعیت ارائه دهد، حتی اگر این تصویر با باورها و اعتقادات شخصی او در تضاد باشد. سومین اصل رئالیسم لوکاچی مردمی‌بودن است. این اصل حکم می‌کند که نویسنده مسائل اساسی و ژرف جامعه را در بالاترین سطح ممکن باز‌گو کند و به عمق دردها، احساسات، افکار و رفتارهای انسانی راه یابد. رمان «برید اللیل»، اثر نویسندۀ لبنانی، هدی برکات، که برندهٔ جایزۀ بوکر عربی است، نمونه‌ای درخشان از آثاری است که، با رویکردی انتقادی و واقع‌گرایانه، تصویری تلخ و گزنده از اوضاع نابسامان و آشفتۀ جامعۀ امروز به مخاطب عرضه می‌کند. هدف اصلی این پژوهش تحلیل این رمان بر‌اساس اصول رئالیسم لوکاچی و برجسته‌ساختن نقش حیاتی و اثر‌گذار ادبیات در راستای فهم، تحلیل و بهبود کاستی‌ها و نابسامانی‌های جامعه است. روش‌شناسی: جامعه‌شناسی ادبیات، به‌مثابۀ رویکردی میان‌رشته‌ای، پیوندی عمیق بین دو حوزۀ مطالعاتی مجزا، یعنی جامعه و اثر ادبی، برقرار می‌سازد. این رهیافت با بررسی دقیق و تحلیل انتقادی روابط و تأثیرات متقابل در این دو حوزه در پی کشف چگونگی بازتاب نابسامانی‌های ساختاری جامعه در ابعاد اقتصادی و اجتماعی بر ذهنیت و وجدان هنری نویسنده است. پژوهش حاضر با اتخاذ شیوه‌ای توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر چهارچوب نظری جورج لوکاچ به واکاوی رمان «برید اللیل» اثر هدی برکات می‌پردازد. هدف غایی این پژوهش پاسخ‌گویی به این پرسش کلیدی است که چگونه نابسامانی‌های ساختاری جامعه، از طریق تمهیدات هنری و بازنمایی‌های روایی، در تار‌و‌پود رمان باز‌تولید و منعکس شده است. بحث و تحلیل: رمان «برید اللیل» اثر هدی برکات، به‌عنوان اثری رئالیستی، به کاوش عمیق در معضلات اجتماعی می‌پردازد و تلاشی هدفمند را برای ارائهٔ تصویری بی‌پرده از واقعیت‌های تلخ و ناگوار جامعه به نمایش می‌گذارد. از برجسته‌ترین مؤلفه‌های سبک‌شناختی برکات در این اثر، اتخاذ رویکردی انتقادی است که در قالب نقدی بنیادین بر شرایط نامطلوب جوامع عربی و جهان غرب تبلور می‌یابد. این نقد طیف گسترده‌ای از مسائل و معضلات، از‌جمله فقر موجود در جوامع عربی، توزیع نابرابر ثروت، پدیده‌هایی چون کودک‌همسری، کودکان کار، ازدواج‌های اجباری و... را در‌بر‌می‌گیرد. نویسنده، در این رمان، معضلات اجتماعی و آسیب‌های فرهنگی را بی‌پرده بیان می‌کند؛ از‌جملهٔ آنها می‌توان به بی‌سوادی اشاره کرد که، از منظر او، معلول فقر و علت برخی نابسامانی‌های دیگر است. برکات، علاوه‌بر معضل بی‌سوادی، که بخش عظیمی از جامعه را از کنشگری مؤثر باز‌می‌دارد، به پدیده‌هایی نظیر انحرافات جنسی، تن‌فروشی و روسپیگری نیز اشارات صریحی دارد. برکات به بازتاب اساسی‌ترین چالش‌های زنان در عصر معاصر مبادرت می‌ورزد و انتقاد شدید خود را از خشونت، تنبیه بدنی و آزار جنسی زنان، که از موارد شایع ستم بر آنان به‌شمار می‌آید، ابراز می‌دارد. پیامدهای ویرانگر جنگ، از‌جمله دست‌گیری‌های بی‌دلیل، وضعیت اسفبار زندان‌ها، شکنجه و تجاوز به زندانیان از دیگر موضوعاتی است که نویسنده به شیوه‌ای دردناک به روایت آنها می‌پردازد. بر‌اساس دیدگاه لوکاچ، رئالیسم سترگ و راستین باید در‌بردارندۀ اساسی‌ترین و حادترین مشکلات جامعه باشد. در همین راستا، برکات نیز بر یکی از مسائل مهم جهان معاصر، یعنی مسئلهٔ مهاجران و پناهندگان تمرکز می‌کند و مشکلات آنها را به‌تصویر می‌کشد. با بررسی رمان برید اللیل در چهارچوب نقد جامعه‌شناختی بر مبنای نظریۀ لوکاچ شواهد متعددی دال بر حضور رئالیسم انتقادی، پیروزی رئالیسم و مردمی‌بودن، که به‌عنوان سه اصل بنیادین این نظریه شناخته می‌شود، مشاهده شد. دستاوردها: نتایج این تحلیل نشان می‌دهد که روح رئالیسم لوکاچی به شیوه‌ای پویا در این رمان تجلی یافته است. نویسنده جهانی را به‌تصویر کشیده است که ضربان نبض واقعیت‌های اجتماعی در بافت روایی آن به‌وضوح احساس می‌شود. برکات در این اثر به بازنمایی عینی و نقادانهٔ مسائلی از‌جمله فقر و فاصلۀ طبقاتی، جنگ‌های ویرانگر و شیوع بی‌سوادی پرداخته که به زعم وی جامعۀ بشری را به‌سوی سراشیبی انحطاط سوق داده است. بازتاب این معضلات ساختاری در ظهور پدیده‌هایی چون کودکان کار و کودک‌آزاری، ازدواج‌های اجباری و کودک‌همسری، بیکاری، اعتیاد، انحرافات جنسی و... مشهود است.

https://jalc.sbu.ac.ir/article_106470_2da8845c85b93dcbccff4f7ac28bafe5.pdf

دانشگاه شهید بهشتی پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی 2588-6835 16 1 2025 10 23 The Function of Collocation in the Discourse Analysis of the Novel "Al-Jaziyah wa al-Darawish" by Abdul Hamid bin Hadouqa Based on Halliday and Hasan’s Theory کارکرد باهم‌آیی در تحلیل گفتمان رمان «الجازیة والدراویش» عبدالحمید بن ‌هدوقه بر مبنای نظریه هلیدی و حسن 17 37 106489 10.48308/jalc.2025.238093.1363 FA فاطمه قادری گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ زبان و ادبیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران حمیده مروتی شریف‌آباد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ زبان و ادبیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران Journal Article 2025 01 18 Statement of the Problem and Objective: Collocation, which arises from the mutual relationship between words within a text, constitutes a type of lexical cohesion and forms part of the broader concept of textual coherence. The term cohesion was first introduced by Halliday and Hasan (1976). According to these two linguists, reference, ellipsis, substitution, conjunction, and lexical cohesion are the principal mechanisms that create textual cohesion. Lexical cohesion itself is divided into two categories: repetition and collocation. Collocation encompasses various subtypes, and the purposeful use of these forms not only enhances textual continuity but also foregrounds the thematic focus of a work, thereby aiding the reader’s comprehension. By creating harmony among the words in a text—through relationships such as contrast, association, co-occurrence, or part–whole relations—collocation enables words to cohere and generate a unified textual structure. Furthermore, the patterns of collocation among certain lexical items may reveal the underlying ideology of the text, reflecting the author’s conceptual framework and personal experiences. Investigating these relationships can thus illuminate the writer’s motives and ideological orientation. The novel Al-Jaziyah wa al-Darawish (Al-Jaziyah and the Dervishes) by Abdul Hamid bin Hadouqa (1925–1996)—the author of the first Arabic novel written in Algeria—provides a rich literary corpus that implicitly addresses the Algerian social and political condition. The present study aims to determine how the cohesive element of collocation contributes to textual unity and how it functions to highlight the novel’s central themes and ideological concerns. Methodology: This study adopts a descriptive–analytical approach grounded in Halliday and Hasan’s theory of cohesion. Instances of collocation in Al-Jaziyah wa al-Darawish were identified, categorized, and statistically analyzed to determine the frequency of each type and its role in the text’s overall cohesion. The analysis also considers contextual and intertextual factors, interpreting how collocational structures reveal and reinforce the author’s ideological stance and the thematic fabric of the novel. Discussion and Analysis: Drawing on the text of Al-Jaziyah wa al-Darawish, the study identifies and quantifies various types of collocation, analyzing their significance in both structural and ideological terms. The novel’s dual temporal structure—comprising two distinct timeframes across eight sections—reveals a consistent use of contrast both in its title and its narrative development. Hadouqa juxtaposes Al-Jaziyah and Al-Darawish to represent a dialogue between national identity and intellectual crisis, as well as between the worshipped and the worshippers. The recurrence of these two names throughout the narrative creates semantic continuity and cohesion. The contrasts embedded within the text function not only as cohesive devices but also as ideological constructs. Hadouqa frequently employs antithetical relationships to raise reader awareness, using them to promote the ideals of resistance and non-conformity—values that underpin the novel’s broader ideological message. The main characters—Al-Jaziyah, Al-Darawish, Al-Ra‘ah, Al-Shambit, Al-Tayyib, and Al-Ahmar—are all symbolic, and the associative meanings of their names reinforce the novel’s central themes. Such collocations of semantically related lexemes establish both coherence and ideological unity across the text. Hadouqa’s use of collocation is not confined to the primary theme of national struggle; it also extends to other related domains—social, cultural, and political—reflecting the multifaceted realities of Algerian life. Collocations reflecting part-to-part relationships are relatively infrequent and serve primarily descriptive purposes, though some instances subtly reference the novel’s overarching subject. Likewise, collocations denoting part-to-whole relations are limited in number but play a noticeable role in maintaining textual cohesion. Collocations involving words from an organized set are rare, yet even these few occurrences add both cohesion and ideological resonance. The use of color terms—al-ahmar (red), al-akhḍar (green), and al-abyad (white)—creates a distinct collocational network of unordered sets. Notably, Hadouqa names two characters Al-Ahmar and Al-Akhdar, symbolizing two competing ideologies—Islamic and socialist. By juxtaposing these names, the author articulates his ideological stance toward the socio-political structure of Algeria and its postcolonial tensions. Findings: The analysis demonstrates that all forms of collocation contribute to the textual and semantic cohesion of Al-Jaziyah wa al-Darawish. The cohesive power of collocation establishes strong interconnections between words and meanings, reinforcing the unity of the text. The highest frequencies occur in collocations related to the novel’s primary theme (47% in the first timeframe and 41% in the second) and those based on contrast (36% and 35%, respectively). These patterns significantly enhance textual coherence and highlight the themes of Algerian resistance, national independence, and defiance against conformity. The lowest frequencies appear in part-to-whole and part-to-part relationships in the first timeframe (5.5%) and in collocations involving organized sets in the second (1.1%). Despite their lower occurrence, these types also play a supporting role in foregrounding the novel’s central themes. بیان مسئله و هدف: با‌هم‌آیی، که حاصل ارتباط دو‌سویهٔ واژگان یک متن است، گونه‌ای از انسجام واژگانی و زیر‌مجموعهٔ انسجام است. اصطلاح انسجام را نخستین‌بار هلیدی و حسن (1976م) مطرح کردند. از دیدگاه این دو زبان‌شناس، ارجاع، حذف، جایگزینی، ادات پیوندی و انسجام واژگانی عوامل ایجاد‌کنندهٔ انسجام است. انسجام ‌واژگانی شامل دو گونهٔ تکرار و باهم‌آیی است. باهم‌آیی خود دارای انواعی است و کاربرد هدفمند این انواع، علاوه‌بر پیوستگی متن، موضوع آن را برجسته و خواننده را در فهم آن کمک می‌کند. با‌هم‌آیی با ایجاد نوعی هماهنگی میان کلمات متن، از‌قبیل تقابل، تداعی، در یک مجموعه قرار‌‌گرفتن، جزئی از یک کل بودن و یا اجزای یک کل بودن سبب می‌شود آن کلمات به یکدیگر بیایند و متنی منسجم را تشکیل دهند. همچنین رابطهٔ با‌هم‌آیی میان تعدادی از کلمات در یک متن می‌تواند بر ایدئولوژی بنیاد‌بودنِ آن واژگان دلالت کند و نشان دهد که این شکلِ همنشینی دارای طرحی خاص و دربرگیرندهٔ تجربهٔ نویسندهٔ متن است که بررسی آن می‌تواند به برجسته‌سازی انگیزهٔ نویسندهٔ متن بیانجامد. رمان «الجازیة والدراویش» اثر عبدالحمید بن هدوقة (1925- 1996م)، نویسندهٔ اولین رمان به زبان عربی در الجزایر، متنی ادبی است که ورای ظاهرش دربارهٔ جامعهٔ الجزایر بحث کرده است. این پژوهش در‌صدد پاسخ به این پرسش است که عنصر انسجامی باهم‌آیی در ایجاد پیوند در رمان «الجازیة والدراویش» و برجسته‌سازی موضوع آن‌ چه نقشی دارد؟ روش‌شناسی: پژوهش حاضر، با روش توصیفی- تحلیلی و بر مبنای نظریهٔ هلیدی و حسن در زمینهٔ انسجام، موارد باهم‌آیی را در رمان «الجازیة والدراویش»، به‌عنوان مادهٔ بحث، با روش آماری و محاسبهٔ فراوانی به‌کار‌گیری هر ‌یک از گونه‌های با‌هم‌آیی، برای بررسی میزان کارکرد هر یک از انواع باهم‌آیی در انسجام‌بخشی متن رمان استخراج کرده، سپس با دقت در انواع با‌هم‌آییِ استخراج‌شده و بافت موقعیت و بینامتنی گفتمان به نقش عامل انسجام‌بخش باهم‌آیی در برجسته‌سازی ایدئولوژی نویسنده و موضوع رمان پرداخته است. بحث و تحلیل: در این نوشتار با تکیه به متن رمان «الجازیة والدراویش» گونه‌های باهم‌آیی در این رمان استخراج و فراوانی هر یک محاسبه و معنادار‌بودن آنها به لحاظ ایدئولوژیک بیان می‌شود. با توجه به ساختار رمان حاضر، که از دو زمان و هشت قسمت تشکیل شده، تقابل هم در عنوان و هم در هر دو زمان رمان وجود دارد. عبدالحمید بن هدوقة با ایجاد تقابل میان «الجازیة» و «الدراویش» در پی ایجاد هم‌نشینی میان عرق ملی و بحران فکری و معبود و عابد است. این تقابل در عنوان و تکرار این دو نام در متن سبب پیوستگی معنایی و انسجام رمان شده است. تقابل‌های موجود در متن رمان نیز، علاوه‌بر ایجاد متنی منسجم، همگی ساخت‌هایی ایدئولوژیک است. نویسنده در موارد زیادی از تقابل‌ برای آگاهی‌بخشی به خواننده بهره می‌برد و غالب تقابل‌های رمان فرهنگ مقاومت و عدم سازش را القا می‌کند؛ ایدئولوژی‌ای که نویسنده در سراسر رمان خواهان تثبیت آن است. شخصیت اصلی رمان «الجازیة» و نام‌های «الدراویش، الرعاة، الشامبیط، الطیب و الأحمر» همگی نمادین است. در رجوع به مفهوم اصلی این نمادها مشخص می‌گردد همگی تداعی‌کننده و مرتبط با موضوع اصلی رمان است. این نوع ارتباط میان مفردات به شکل هم‌نشینی واژگان مرتبط با موضوع در سراسر رمان باعث انسجام و اتصال معنایی آن شده است. نویسنده از این نوع باهم‌آیی فقط برای بیان موضوع اصلی رمان بهره نبرده است، بلکه گاهی این نوع باهم‌آیی با موضوعات دیگری غیر از موضوع اصلی، ولی مرتبط با آن، همچون بیان اوضاع فرهنگی، اجتماعی و سیاسی الجزایر، ارتباط دارد. باهم‌آیی از نوع رابطهٔ جزء به جزء در این رمان از بسامد بالایی برخوردار نیست و بیشتر نمونه‌های این قسم از باهم‌آیی در رمان برای توصیف دقیق یک چیز است. با وجود این، نمونه‌هایی از این نوع با‌هم‌آیی در رمان مشاهده شد که عبدالحمید بن هدوقة از آن برای اشاره به موضوع رمان استفاده کرده است. باهم‌آیی از نوع رابطهٔ جزء به کل نیز در رمان حاضر بسامد فراوانی ندارد. با وجود این، بررسی نمونه‌های رابطهٔ جزء به کل در رمان نشان از نقش این باهم‌آیی در انسجام‌بخشی متن دارد. همچنین باهم‌آیی ایجادشده توسط واژگان مربوط به مجموعه‌ای منظم در رمان «الجازیة والدراویش» بسیار اندک است، ولی همان تعداد کم، علاوه‌بر ایجاد انسجام، معنایی خاص به لحاظ ایدئولوژیک به متن بخشیده است.کاربرد رنگ‌های «الأحمر»، «الأخضر» و «أبیض» در متن رمان سبب ایجاد باهم‌آیی از نوع واژگان مربوط به مجموعهٔ نامنظم شده،‌ به‌ویژه که نویسنده دو واژهٔ «الأحمر و الأخضر» را برای نام دو شخصیت رمان به‌کار برده است. این دو نام نمادهایی برای دو تفکر اسلام و سوسیالیست است که نویسنده با همنشینی این دو به بیان ایدئولوژی خویش در مبارزه با ساختار حاکم بر جامعهٔ الجزایر پرداخته است. عبدالحمید بن هدوقة از شمول مشترک برای توصیف استفاده کرده است. دستاوردها: بررسی کارکرد باهم‌آیی در تحلیل‌‌گفتمان رمان «الجازیة والدراویش» نشان می‌دهد همهٔ انواع عنصر باهم‌آیی در تعامل با دیگر عناصر در انسجام‌بخشی متن این رمان نقش دارد و عامل انسجامی باهم‌آیی توانسته است پیوندی محکم میان الفاظ و معانی رمان ایجاد کند. بالاترین بسامد باهم‌آیی در رمان مربوط به دو نوع ارتباط با موضوع رمان -47% در زمان اول و 41% در زمان دوم- و تقابل -36% در زمان اول و 35% در زمان دوم- است که سبب انسجام متن رمان و پیوستگی معنایی آن شده و موضوع الجزایر، مقاومت برای استقلال آن و عدم سازش را برجسته ساخته است. کمترین درصد باهم‌آیی مربوط به رابطهٔ جزء به کل و جزء به جزء در زمان اول -5/.- و واژگان مربوط به مجموعهٔ‌ منظم در زمان دوم رمان -1/.- است که بسامد اندک این انواع نیز در برجسته‌سازی موضوع رمان تأثیر‌گذار است.

https://jalc.sbu.ac.ir/article_106489_eb06f7dac09eaee6b8dcf323a8c43858.pdf

دانشگاه شهید بهشتی پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی 2588-6835 16 1 2025 10 23 An Analysis of the Foundations of Surrealism in the Ode Al-Talāsim by Ilya Abu Madi واکاوی مبانی سوررئالیسم در قصیدهٔ الطلاسم ایلیا ابو ماضی 38 56 106490 10.48308/jalc.2025.238751.1379 FA بهروز قربان‌زاده گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران سید سلیمان سادات اشکور گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد دهدشت، دهدشت، ایران Journal Article 2025 02 11 Statement of the Problem and Objective: Following the Renaissance—the transition from Aristotelian philosophy to modern philosophy—contemporary literature also underwent profound transformations in both form and content. Influenced by emerging intellectual and philosophical movements, modern literature sought to move beyond imitation and to explore the hidden truths and inner essence of reality. Schools such as Classicism, Modernism, Symbolism, Romanticism, and Surrealism all emerged as responses to the need for renewed modes of thought and artistic expression. Among these, Surrealism stands apart by redefining concepts such as reason, intellect, life, and truth, striving to uncover the mysteries and inner realities of existence. This artistic and literary movement, which developed in twentieth-century Europe between the two World Wars as an extension of Dadaism, aimed to liberate thought from dependence and constraint, searching for meaning at the “zero point” of consciousness—the origin of all causes free from external interference. Surrealism, through the powerful instrument of imagination, seeks a return to human metacognition, using linguistic techniques such as repetition, norm-breaking, creation of ambiguity, unfamiliar imagery, and spontaneous or automatic composition to perceive the world from a supra-realistic perspective. Thinkers such as Hegel, Plato, and Freud, and movements including Symbolism, Imagism, and particularly Futurism, contributed to the rise and early formation of Surrealism. Central to this movement is an emphasis on imagination and the creative force of the unconscious, asserting that genuine art emerges not from conscious rationality but from the dominance of imagination guided by the subconscious. The twentieth-century poet Ilya Abu Madi exemplifies these principles in his renowned ode Al-Talāsim. This study aims to analyze how the fundamental ideas of Surrealism manifest in the diction, imagery, and semantic structure of this poem. Methodology: This research employs a descriptive-analytical approach, drawing upon library sources and close textual reading. It explores the foundations of Surrealism in the works of poets such as Ilya Abu Madi—poets who hold a philosophical outlook on life, attach great value to imagination and the unconscious, and often employ spontaneous or automatic mental composition. The study identifies surrealistic imagery in Al-Talāsim through distinctive lexical and conceptual combinations characterized by automatic writing, pervasive imagination, and linguistic as well as conceptual ambiguities that arise from the depths of the subconscious. These features are analyzed and interpreted through textual description and analysis to reveal the underlying surrealistic mechanisms of the poem. Discussion and Analysis: In the works of many modern poets, a freedom-oriented intellectual tendency can be observed, influenced by dominant philosophical and literary movements of specific historical periods. These movements, rooted in earlier intellectual traditions, share a rejection of imitation and a determination to dismantle rigid structures that confine human thought. The manifestation of such thought in poetry takes various forms and techniques, whose recognition requires deep reflection on literary content and structure. Al-Talāsim, part of Abu Madi’s collection Al-Jadāwil, abounds in cryptic expressions and symbolic word combinations, posing philosophical and imaginative questions about existence and the meaning of life. In its opening verses, the poet evokes unknown and mysterious phenomena that guide the mind toward surreal imagery and thought. Through the use of repetition, unconscious composition, disruption of causal logic, self-alienation and self-forgetfulness, and the creation of unfamiliar and ambiguous atmospheres, Abu Madi offers a new aesthetic grounded in mental and psychological concepts. Unlike traditional poets, he seeks to convey meaning through inner rhythm and musicality, engaging the reader’s mind in the discovery of multiple layers of interpretation and abstraction. Findings: The findings indicate that Al-Talāsim is rich in unconventional linguistic relationships and semantic structures. By breaking the logical conventions of language, Abu Madi conveys ideas of rebellion and irrationality through paradoxical and unfamiliar imagery marked by temporal disjunction. Surrealist thought appears with considerable frequency throughout the poem. However, the complete realization of Surrealist principles—namely, establishing a direct cause-and-effect relationship in a realm beyond material reality—remains unattainable due to the inherent limits of human reason. Nonetheless, Surrealist art, relying on the immense imaginative capacity of the human mind, strives to uncover causes that transcend reality—an artistic and imaginative endeavor that satisfies the creative thirst of the modern, supra-real consciousness. Through his ingenious questioning of existential mysteries, his mastery of free imagination, his defiance of convention, and his creation of novel word associations, Ilya Abu Madi succeeds in crafting a distinctive and at times paradoxical poetic language. Words emerging from the unconscious, semantic and verbal transgression, repetition and self-forgetfulness, ambiguous and dreamlike spaces, illogical juxtapositions, and the interplay of contradictions all attest to the dominance of dream and surrealist vision within Al-Talāsim. بیان مسئله و هدف: پس از رنسانس، یعنی گذار از فلسفهٔ ارسطویی به فلسفهٔ مدرن، ادبیات معاصر با تبعیت از جریان‌های فکری و فلسفی در ابعاد مختلف شکلی و مضمونی دچار تحولات عمیقی شده است و تلاش می‌کند تا از رویکرد تقلیدی جسته و به دنبال کشف حقایق و کنه اشیا باشد. کلاسیسم، مدرنیسم، سمبولیسم، رمانتیسم، سوررئالیسم و بسیاری دیگر از مکاتب فکری به دنبال چنین رویکرد مواجهگری با نیازهای سنتی فکر و اندیشه در ادبیات و شعر است، اما سوررئالیسم با باز‌تعریف مفاهیمی مانند عقل‌و‌خرد، حیات‌و‌حقیقت به دنبال کشف اسرار و باطن اشیا و حقایق برتر هستی است. این جنبش هنری و ادبی، که در قرن بیستم و در فاصلهٔ جنگ جهانی اول و دوم در امتداد دادائیسم در اروپا شکل گرفت، با رهایی از قیود فکری وابسته و غیر‌مستقل، اندیشه‌ها و مفاهیم را در نقطهٔ صفر تفکر و تعقل جست‌و‌جو میکند؛ نقطهٔ صفری که خود سرآغاز همهٔ اسباب بدون دخالت اغیار است. سوررئالیسم با ابزار نیرومند تخیل به دنبال بازگشت به خود فراشناختی انسان است تا با ابزارهای زبانی دیگر مانند اعاده وتکرار، هنجارگریزی، خلق فضاهای مبهم و تصاویر ناآشنا و سرایش ناخودآگاه، به دیدن امور و اشیا از زوایهٔ فرا‌واقع‌گرایی بپردازد. سوررئالیسم با بازنگری در قوای درونی انسان به دنبال کشف رازها و رمز‌هاست و آن را در فراسوی علل طلب می‌کند. شخصیت‌هایی مانند هگل، افلاطون، فروید و مکاتبی چون سمبولیسم، ایماژیسم، به‌ویژه فوتوریسم، در پیدایش سوررئال و شکل‌گیری اولیهٔ آن مؤثر بودند. سوررئالیسم به دنبال برجسته‌کردن نقش تخیل و عاملیت ضمیر ناخودآگاه در تداعی آزاد معانی است و هنرمند در آثار هنری مبتنی بر سوررئالیسم معتقد است که هنر هرگز با عقل هوشیار حاصل نمی‌شود، بلکه با کند و سست‌شدن قوهٔ عقل و تسلط قوهٔ تخیل با محوریت ناخودآگاه نیرومند حاصل می‌شود. قصیدهٔ «الطلاسم» ایلیا ابو ماضی، شاعر قرن بیستم، تجلیگاه مبانی فکری مکتب سوررئالیسم است و هدف این مقاله بررسی و کاوش چیرگی این مبانی در واژگان و بافت معنایی قصیده است. روش‌شناسی: پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-توصیفی به موضوع تحقیق پرداخته و از طریق گردآوری اطلاعات با ابزار کتابخانه‌ای (یادداشت‌برداری) به دنبال آن است تا با نظر به آثار بر‌جای‌ماندهٔ هنری مرتبط با سوررئالیم به کاوش در مبانی این مکتب در شعر شاعران بنامی چون ایلیا ابوماضی، که دیدگاهی فلسفی به زندگی دارند وجایگاه ویژه‌ای برای قدرت تخیل و ضمیر ناخودآگاه انسان قائل‌اند، همچنین نگارش خودکار ذهنی دارند، بپردازد. بنابر‌این، از این رهگذر، شناخت جدیدی از شاعران معاصر حاصل می شود. ترکیب‌های واژگانی و مفهومی ویژه، متصف به نگارش خودکار، خیال فراگیر، ابهامات زبانی و مفهومی بر‌آمده از نهاد ناخودآگاه از‌جمله تصاویر سوررئالیستی قصیدهٔ الطلاسم است که با روش تحلیل و توصیف متن مورد مطالعه و پژوهش قرار می‌گیرد. بحث و تحلیل: در آثار شاعران معاصر، نوعی رویکرد و اندیشهٔ آزادی‌گرا مشاهده می‌شود که متأثر از مکاتب فلسفی و ادبی حاکم بر جامعه در برههٔ مشخصی از زمان بوده است؛ این مکاتب ریشه در جریان‌های فکری پیش از خود دارد. شاخصه و هستهٔ اصلی این تفکر تقلید‌گریزی و در‌هم‌شکستن ساختارها و قالب‌هایی است که فکر و اندیشه انسان را احاطه کرده است. تجلی این رویکرد، در ادبیات و متون شعری، صورت‌های مختلفی پذیرفته و روش‌ها و نشانگان متعددی به خود دیده است که کشف و دریافت این نوع تفکر در متون نیازمند تعمق و تأمل دقیق در محتوای اشعار و آثار ادبی است. قصیدهٔ الطلاسم از مجموعهٔ اشعار الجداول است. این قصیده لبریز از ترکیبات واژگانی رمزآلود و تعابیر برجسته است و سؤالات فلسفی، تخیلی و فرا‌واقع‌گرایی دربارهٔ وجود و زندگی مطرح می‌کند. توجه به ضمیر ناخودآگاه و کاویدن ذهن برای کشف حقیقت برتر از‌سوی سوررئال‌ها در قرن بیستم دنیای جدیدی برای هنرمند به‌وجود آورد که به هنجار‌شکنی در حیطهٔ همنشینی کلمات و خلق تصاویر ناآشنا انجامید، به‌گونه‌ای که ساختارها دچار تحول و تغییر شد و برخی ادیبان و شاعران به‌سوی پدیده‌ای ناشناخته در فراواقعیت متمایل شدند. ایلیا ابو ماضی در همان بیت‌های نخستین در قصیدهٔ الطلاسم اشاره‌ای گویا به این مضمون دارد و از پدیده‌های ناشناخته‌ای سخن می‌گوید که ذهن را به فضاها و تصاویر سوررئال هدایت می‌کند. او با بهره‌گیری از عناصر واگویی، تکرار لفظ و معنا، سرایش ناخوآگاه، هنجار‌گریزی در نظام علت‌و‌معلول، از‌خود‌بیگانگی و خود‌فراموشی و خلق فضای ناآشنا و تصاویر مبهم، به دنبال القای درک جدیدی از زیبایی‌شناختی مبنی بر مفاهیم ذهنی است. او بر‌‌خلاف گذشتگان تلاش دارد تا با موسیقی درونی مفاهیمی را به رشتهٔ قلم در‌آورد و از این طریق ذهن مخاطب را در کشف معناهای گسترده و مفاهیم منتزع همراه و درگیر سازد. دستاوردها: این پژوهش نشان می‌دهد که قصیدهٔ الطلاسم لبریز از روابط نامألوف میان کلمات و عبارات است و سرایندهٔ ابیات آن، با شکستن منطق زبان، راوی مفاهیمی از سرکشی و خردگریزی با خلق تصاویر متناقض و ناآشنا و متصف به گسست زمان است. بنابر‌این، تفکر سوررئالیسم بسامد نسبتاً بالایی در الطلاسم دارد، اما تأویل واژگانی و مفهومی مبانی سوررئالیسمی یعنی همان برقراری رابطهٔ مستقیم علت‌و‌معلولی در عالمی ورای واقعیت عملاً با توجه به چهارچوب محدود فکری و عقلانی انسان میسر نیست. آثار سوررئالیستی با اتکای به تخیل قوی و قدرتمند بشری برای یافتن عللی ورای واقعیت تلاش می‌کند که این یک جدّ‌و‌جهد خیالی و هنری برای فرونشاندن عطش ذهن خلاق و فراواقع‌گرای بشر معاصر است. ایلیا ابوماضی با خلاقیت در طراحی سؤالات چالش‌بر‌انگیز در مسائل عمیق هستی و نبوغ خود در تخیّل آزاد، هنجارشکنی و ایجاد روابط جدید میان واژگان توانسته است زبانی غریب و گاهی متناقض بیافریند. کلمات بر‌آمده از ناخودآگاه، هنجار‌شکنی لفظی و معنایی، تکرار و فراموشی خود، خلق فضاهای ابهام‌آلود، عناصر غیر‌منطقی و تقابل تضادها، همگی دلالت بر سیطرهٔ رؤیا و مفاهیم فرا‌واقع‌گرایی در قصیدهٔ الطلاسم دارد.

https://jalc.sbu.ac.ir/article_106490_b18b38d91d75dea34983b1d57ff0eab9.pdf

دانشگاه شهید بهشتی پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی 2588-6835 16 1 2025 10 23 A Semiotic Analysis of the “Other” in Islām Bilā Ḍifāf Based on Umberto Eco’s Approach بررسی نشانه‌شناختی دیگری در «إسلام بلاضفاف» بر‌اساس رویکرد امبرتو اکو 57 75 106491 10.48308/jalc.2025.236883.1342 FA سعید بهمن‌آبادی گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران معصومه شبستری گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2024 09 12 Statement of the Problem and Objective: The concept of the Other is a foundational construct in cultural and semiotic discourse, long serving as a mirror through which societies define and rediscover the Self. In modern literary and cultural studies, it has become a critical lens for examining mechanisms of power, domination, and identity. Islām Bilā Ḍifāf (Islam Without Shores), by Yūsuf Idrīs, presents a multifaceted portrayal of the encounter between the Islamic world and the West—particularly with colonial and imperial powers. Through allegorical and metaphorical language, Idrīs depicts historical adversaries of Islam, notably the United States and Israel, using images such as “the foolish giant,” “the Zionist octopus,” “the oil slaughter,” and “destructive maps.” These signs collectively foreground crises of identity, submission, and cultural disorientation in Islamic societies. Drawing upon Umberto Eco’s semiotic framework, which seeks meaning beyond surface-level signification, this study explores how Idrīs employs the cultural-historical repertoire of the Arab world to reconstruct the discourse of the Self in opposition to the Other. Eco’s concepts—such as the cultural encyclopedia, model reader, and authentic interpretation—provide analytical tools to reveal the interaction between text and cultural codes. The primary aim of this research is to uncover the semiotic mechanisms through which Idrīs represents the Other and to elucidate how linguistic and cultural elements function in redefining notions of identity, resistance, and domination. By distancing itself from purely political or historical approaches, the study treats the text as a network of interrelated signs that generate meaning through the collective memory of Arab-Islamic culture. Methodology: This study employs a descriptive–analytical method grounded in cultural semiotics, following Umberto Eco’s theoretical model. The corpus consists of the Arabic text of Islām Bilā Ḍifāf, analyzed in conjunction with linguistic, metaphorical, and cultural codes. The research proceeds in two main stages: (1) identifying the semiotic system of the text in relation to the historical and cultural context of Egypt and the Arab world, and (2) examining the processes of meaning production and the interaction between Eco’s “model author” and “model reader”. Analytical units include lexical signs, metaphors, and binary structures such as Self/Other, East/West, and Resistance/Domination. These are interpreted within the intertextual networks of Arab-Islamic cultural knowledge. The study rests on Eco’s principle that a sign acquires meaning not in isolation but through its participation in a broader system of cultural codes and historical memory. Discussion and Analysis: The semiotic reading of Islām Bilā Ḍifāf demonstrates that Idrīs constructs the Other as both an external adversary and an internal reflection of cultural crisis. The metaphors “the foolish giant” and “the octopus” encapsulate this duality, embodying power and domination while simultaneously exposing moral and existential decay. In Eco’s interpretive terms, the “foolish giant” functions as a double signifier: it denotes the immense military and economic might of the United States while connoting intellectual and ethical bankruptcy through the qualifier “foolish.” This semiotic tension dramatizes the contrast between material advancement and moral emptiness in Western civilization. Similarly, the “octopus” metaphor for Israel symbolizes pervasive global control through its multiple tentacles. According to Eco’s theory of cultural codes, this sign draws on shared collective memory within Arab culture, invoking imagery of predatory encirclement that resonates with the historical experiences of colonialism and conflict. Expressions such as “destructive maps” and “strategic plans” operate as cultural codes representing Western political and media manipulation. Through Eco’s lens, their meaning extends beyond literal reference, emerging instead from their interrelation with a broader network of ideological and historical symbols. These terms thus guide the reader from overt political critique toward deeper cultural-psychological dimensions of subjugation, including the erosion of confidence and the internalization of inferiority. A particularly striking metaphor—“the oil slaughter”—translates the economic exploitation of the Arab world into a symbolic ritual of sacrifice. In Eco’s semiotic view, this image fuses religious and economic sign systems, portraying oil as the “lifeblood” of Arab nations transformed into a source of their own depletion within the global capitalist structure. The metaphor’s potency lies in its ability to encode political critique through culturally resonant religious imagery. Overall, Idrīs creates a multi-layered textual architecture in which interlinked signs invite the reader to move from the political to the semiotic and existential. His use of culturally familiar codes ensures that the Arab reader participates in meaning construction as a model reader, decoding not only overt messages of resistance but also implicit reflections on cultural destiny and self-renewal. From Eco’s perspective, this multiplicity is not ambiguity but the very condition of interpretive richness and cultural regeneration. Findings: Eco’s semiotic framework proves highly effective for interpreting critical Arabic texts, revealing layers of cultural and ideological signification. The Other in Islām Bilā Ḍifāf is not limited to an external colonial force but emerges as a cultural construct essential to redefining the Self. Idrīs’s metaphors and cultural codes—rooted in the collective memory of colonial encounters—transcend linguistic representation to convey social and ideological meanings. By invoking Eco’s notions of the model reader and cultural encyclopedia, the study shows that Idrīs deliberately invites interpretive participation, making the act of reading itself a process of cultural self-reflection. Ultimately, the text operates as a semiotic map of resistance, transforming historical critique into a reassertion of Arab-Islamic identity. بیان مسئله و هدف: پدیدهٔ «دیگری» از مفاهیم بنیادی در گفتمان‌های فرهنگی و نشانه‌شناسی است که همواره به‌مثابهٔ آینه‌ای برای بازشناسی «خود» عمل کرده است. در جهان معاصر، این مفهوم بیش از پیش در متون ادبی و فرهنگی بازتاب یافته و به ابزاری برای تحلیل سازوکارهای سلطه، قدرت و هویت بدل شده است. در همین راستا، کتاب إسلام بلا ضفا، اثر یوسف إدریس، تصویری چندوجهی از مواجهۀ جهان اسلام با غرب و قدرت‌های استعمارگر ارائه می‌دهد و در قالبی ادبی– انتقادی به بازنمایی مناسبات سلطه و مقاومت در بستر فرهنگی مصر و جهان عرب می‌پردازد. نویسنده، با زبانی استعاری و کنایی، سیمای دشمنان تاریخی اسلام یعنی آمریکا و اسرائیل را از خلال نشانه‌هایی چون «غول احمق»، «اختاپوس صهیونیستی»، «ذبح نفتی» و «نقشه‌های مخرب» باز‌آفرینی می‌کند تا، از این طریق، بحران هویت و سلطه‌پذیری و خودباختگی فرهنگی جوامع اسلامی را برجسته سازد. در این میان، رویکرد امبرتو اکو، به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین نظریه‌پردازان نشانه‌شناسی، ابزاری تحلیلی فراهم می‌آورد که از سطح دلالت‌های ظاهری متون فراتر می‌رود و به لایه‌های پنهان معنا دست می‌یابد. اکو با طرح مفاهیمی چون دانش‌نامهٔ فرهنگی، خوانندهٔ الگو و تأویل اصیل، امکان بازخوانی متون را در پیوند با نظام‌های فرهنگی و رمزگان‌های اجتماعی میسر می‌سازد. پژوهش حاضر با تکیه بر همین دیدگاه می‌کوشد تا نشان دهد چگونه یوسف إدریس، با بهره‌گیری از گنجینۀ فرهنگی– تاریخی جهان عرب، گفتمان «خود» را در تقابل با «دیگری» بازتعریف می‌کند و چگونه استعاره‌ها و رمزگان‌های زبانی او به بازتولید معنا در بستر تاریخی و سیاسی مصر دهۀ پایانی قرن بیستم می‌انجامد. هدف اصلی این پژوهش کشف ساز‌و‌کارهای نشانه‌ای در بازنمایی دیگری در إسلام بلا ضفاف است؛ به‌ویژه اینکه چگونه عناصر زبانی و فرهنگی در خدمت بازسازی مفاهیم هویت، مقاومت و سلطه قرار می‌گیرد. این تحقیق، با فاصله‌گرفتن از رویکردهای صرفاً تاریخی یا سیاسی، متن را به‌مثابهٔ نظامی از نشانه‌ها می‌نگرد که در آن هر نشانه در شبکه‌ای از رمزگان‌های فرهنگی معنا می‌یابد. روش‌شناسی: پژوهش حاضر، از نظر ماهیت، توصیفی– تحلیلی و، از حیث روش، نشانه‌شناسی فرهنگی با تکیه بر الگوی امبرتو اکو است. داده‌های اصلی از متن عربی کتاب إسلام بلا ضفاف استخراج شده و تحلیل بر مبنای تطبیق رمزگان‌های زبانی، استعاری و فرهنگی در چهارچوب مفاهیم اکو انجام گرفته است. در این تحلیل، ابتدا نظام نشانه‌ای متن در پیوند با بافت تاریخی و فرهنگی مصر و جهان عرب شناسایی شده، سپس ساز‌و‌کار تولید معنا و فرایند تعامل میان «خوانندهٔ الگو» و «نویسندهٔ الگو» بررسی شده است. در فرایند تحلیل، واحدهای نشانه‌ای همچون واژه‌ها، استعاره‌ها و ساختارهای تقابلی (خود/ دیگری، شرق/ غرب، مقاومت/ سلطه) به‌عنوان مؤلفه‌های دلالتی انتخاب و بر مبنای شبکه‌های دانش‌نامه‌ای و رمزگان‌های مشترک فرهنگی تفسیر شده است. روش کار بر این اصل استوار است که هیچ نشانه‌ای به‌صورت منفرد معنا نمی‌یابد، بلکه در بستر تاریخی و در ارتباط با حافظۀ فرهنگی ملت‌ها معنا می‌گیرد. بحث و تحلیل: نتایج تحلیل نشانه‌شناختی نشان می‌دهد که، در إسلام بلا ضفاف، مفهوم «دیگری» هم‌زمان دو نقش ایفا می‌کند: از‌سویی، دشمنی تاریخی و خارجی است که در قالب استعاره‌هایی چون «غول احمق» و «اختاپوس» بازنمایی می‌شود؛ از‌سوی دیگر، نمادی از بحران درونی و خودفراموشی فرهنگی است. یوسف إدریس، با آفرینش شبکه‌ای از نشانه‌ها، گفتمان «خودِ عرب و مسلمان» را در مواجه با استعمار نوین به تصویر می‌کشد و، از رهگذر زبانی نشانه‌مدار، ساختار سلطه و وابستگی اقتصادی و فکری جوامع عربی را نقد می‌کند. استعارهٔ «غول احمق» در تحلیل اکو نشانه‌ای دووجهی است؛ از یک‌سو قدرت نظامی و اقتصادی آمریکا را بازنمایی می‌کند و از‌سوی دیگر با صفت «احمق» ارزش اخلاقی و انسانی آن را تهی می‌سازد. این ترکیبْ نماد تضاد میان تمدن مادی و فقدان خرد اخلاقی در گفتمان غربی است. در سطحی دیگر، استعارهٔ «اختاپوس» برای توصیف اسرائیل به‌کار رفته که با بازوهای متعدد خود بر جهان چنگ انداخته است. این نشانه نه‌تنها بیانگر قدرت سیاسی رژیم صهیونیستی، بلکه نمادی از شبکه‌های نفوذ و سلطه جهانی است. مطابق با نظریۀ رمزگان‌های فرهنگی اکو، این استعاره ریشه در حافظۀ جمعی جهان عرب دارد و معنای آن تنها از طریق آشنایی با تاریخ استعمار و منازعات اعراب و اسرائیل قابل درک است. واژه‌های «نقشهٔ مخرب» و «طرح هوشمندانه» به‌مثابهٔ رمزگان‌هایی از سیاست‌های استعماری و رسانه‌ای غرب در جهان عرب عمل می‌کند. اکو تأکید دارد که معنا از خلال روابط متقابل نشانه‌ها و رمزگان‌ها پدید می‌آید؛ بدین‌سان، در متن إدریس نیز واژگان مذکور، با ارجاع به نظام دانشی مشترک در فرهنگ عربی– اسلامی، دلالتی فراتر از معنای لغوی خود می‌یابد. این استعاره‌ها مخاطب را از سطح سیاسی به لایه‌های فرهنگی– روانی سلطه سوق می‌دهد و بحران اعتمادبه‌نفس و خودباختگی را به‌عنوان پیامد استعمار فکری بازمی‌نمایاند. از مهم‌ترین لایه‌های معنایی در متن، استعارهٔ «ذبح نفطی» است که به کشتار اقتصادی جهان عرب اشاره دارد. این ترکیبْ پیوندی میان مفهوم مذهبی قربانی و واقعیت اقتصادی استعمار برقرار می‌کند و، به تعبیر اکو، از‌جملهٔ نشانه‌هایی است که بافت فرهنگی و دینی را به سیاست معاصر پیوند می‌زند. در اینجا، نفت به‌مثابهٔ «شریان حیاتی» ملت‌های عربی به خون بدل می‌شود که در پیکر نظام سرمایه‌داری جهانی جریان می‌یابد. چنین تصویری نهایت ضعف و استثمار را در قالبی نشانه‌ای بیان می‌کند. در مجموع، می‌توان گفت که إدریس، با آگاهی از رمزگان‌های مشترک میان خوانندگان عرب، متنی خلق کرده است که به‌صورت چندلایه معنا می‌دهد و خواننده را از سطح روایت سیاسی به تأملی نشانه‌شناختی دربارهٔ سرنوشت فرهنگی خود فرامی‌خواند. در پرتو دیدگاه اکو، این خوانش چندسطحی نه نشانه‌ای از ابهام، بلکه ابزار تولید معنا و باز‌آفرینی فرهنگ است. دستاوردها: پژوهش حاضر نشان داد که رویکرد نشانه‌شناختی اکو ابزاری کارآمد برای تحلیل متون انتقادی جهان عرب است. نخست آنکه دیگری در إسلام بلا ضفاف صرفاً دشمن بیرونی نیست، بلکه سازه‌ای فرهنگی است که به باز‌تعریف «خود» می‌انجامد. دوم آنکه استعاره‌ها و رمزگان‌های فرهنگیِ به‌کاررفته در اثر از دل تاریخ استعمار و حافظۀ جمعی ملت‌ها برخاسته و، در سطحی فراتر از زبان، حامل پیام‌های اجتماعی و ایدئولوژیک است. سوم آنکه، با به‌کارگیری مفاهیمی چون خوانندهٔ الگو و دانش‌نامهٔ فرهنگی، می‌توان نشان داد که إدریس آگاهانه خواننده را به مشارکت در فرایند معنا‌سازی دعوت می‌کند.

https://jalc.sbu.ac.ir/article_106491_807345aea6546aa5a20710718e819f76.pdf

دانشگاه شهید بهشتی پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی 2588-6835 16 1 2025 10 23 Cognitive Stylistics of Social Conceptual Metaphors in the Selected Stories from al-Manfaluti’s al-Nazarāt سبک‌شناسی شناختی استعاره‌های مفهومی اجتماعی در برگزیدۀ داستان‌های «النظرات» منفلوطی 76 99 106492 10.48308/jalc.2025.236890.1343 FA پروین یوسفی گروه زبان و ادبیات عرب، دانشکدهٔ علوم انسانی، دانشگاه بو‌علی سینا، همدان، ایران مرتضی قائمی گروه زبان و ادبیات عرب، دانشکدهٔ علوم انسانی، دانشگاه بو‌علی سینا، همدان، ایران سید مهدی مسبوق گروه زبان و ادبیات عرب، دانشکدهٔ علوم انسانی، دانشگاه بو‌علی سینا، همدان، ایران Journal Article 2024 09 13 Statement of the Problem and Objective: Cognitive stylistics is a modern approach within stylistic studies that emerged in the early twenty-first century, following the rise of cognitive linguistics and under its strong influence. Building upon cognitive linguistic principles, this approach examines how concepts, experiences, and mental structures are represented in literary language. Unlike traditional stylistics, which focuses on linguistic and rhetorical features, cognitive stylistics aims to uncover the mental and cognitive mechanisms that writers and readers employ in the processes of text production and interpretation. One of the most significant of these mechanisms is conceptual metaphor. In the conceptual metaphor theory introduced by Lakoff and Johnson, metaphor is not simply a decorative literary device but a fundamental cognitive mechanism through which humans think and understand the world. Accordingly, the human mind comprehends abstract ideas through concrete, sensory experiences, and language functions as the medium for expressing these mental processes. Among the modern Arab writers who have skillfully expressed their worldview through cognitive metaphors is Mustafa Lutfi al-Manfaluti. His collection al-Nazarāt reveals a rich network of conceptual metaphors that reflect his outlook on social and moral issues. A stylistic study of this work within the cognitive framework demonstrates how al-Manfaluti uses metaphorical language and mental imagery to convey his personal experiences and social concerns, enabling readers to share and reconstruct his worldview. This research therefore aims to identify and analyze the key stylistic features of al-Manfaluti’s social conceptual metaphors in selected stories from al-Nazarāt (al-Kaʾs al-Ūlā, Ilā al-Dayr, ʿIbrat al-Dahr, Ghurfat al-Aḥzān, al-Bāʾisāt, al-Tawba, ʿAlā Sarīr al-Mawt, and Qatīlat al-Jūʿ) and to explain how these metaphors represent the author’s social perspectives. The study also investigates which source domains al-Manfaluti most frequently draws upon in mapping his conceptual metaphors. Methodology: This research is library-based and employs a descriptive–analytical method within the framework of cognitive stylistics. Data were collected, classified, and analyzed using content analysis. First, the theoretical foundations of cognitive stylistics and the main scholarly perspectives in this field were outlined. Then, examples of social conceptual metaphors were extracted from the selected stories of al-Nazarāt. In the final stage, data were analyzed according to source and target domains to clarify their range and variety, as well as to determine their stylistic and ideological functions in representing the author’s social vision. Discussion and Analysis: In the selected stories of al-Nazarāt, al-Manfaluti, through his distinctive style, succeeds in presenting complex and abstract social ideas as concrete, perceptible experiences—rooted in the reader’s sensory and cognitive world, making them more accessible and tangible. He achieves this through an extensive network of structural, ontological, and orientational metaphors, among which structural metaphors are the most frequent, as they allow multiple conceptual mappings that make social relations and hierarchies more intelligible. The analysis highlights al-Manfaluti’s capacity for multidimensional conceptualization: he connects each target domain (e.g., marriage, corruption, love, drunkenness) with multiple, diverse source domains. This approach generates new layers of meaning and permits the interpretation of social issues from various perspectives. For example, marriage is conceptualized not merely as a human contract but as commerce, trial, or battle; moral corruption appears through metaphors of theft and trade; love is portrayed as a perilous path, a deadly poison, or a bitter drink; and drunkenness becomes seduction, murder, blindness, or the veil of reason. Such diversity in metaphorical mappings is not merely ornamental—it endows al-Manfaluti’s prose with emotional intensity and rhetorical power, allowing him to address social problems with striking vividness. Readers thus engage with his writing both intellectually and emotionally. The interweaving of ontological and orientational metaphors deepens this engagement by linking abstract concepts to fundamental elements of human experience—such as space, direction, path, object, and substance—and thus facilitating a more profound comprehension of complex ideas. Findings: Al-Manfaluti’s prose in al-Nazarāt demonstrates a distinctive and deliberate use of social cognitive metaphors. Through rhetorical techniques such as restriction (qaṣr), the strategic use of demonstratives and relative clauses, and emotionally charged, oratorical language, he amplifies meaning and impact. Prominent stylistic features include binary oppositions, rhythmic balance, and a didactic tone, all of which enrich the text both semantically and affectively. Ultimately, al-Manfaluti, through his wide range of conceptual metaphors, successfully transforms abstract social concerns into vivid, multilayered representations, creating prose that not only conveys meaning but also evokes emotional and intellectual resonance in the reader. بیان مسئله و هدف: سبکشناسی شناختی رویکردی نوین در قلمرو مطالعات سبکشناسی است که در دهۀ نخست قرن بیست‌و‌یکم و بلافاصله پس از پیدایش نظریه‌های زبانشناسی شناختی و تحت‌تأثیر جدی این مکتب پدیدار شد. این رویکرد با تکیه بر نظریه‌های زبان‌شناسی شناختی به بررسی نحوۀ بازنمایی مفاهیم، تجربه‌ها و ساختارهای ذهنی در زبان ادبی می‌پردازد. برخلاف سبک‌شناسی سنتی، که بیشتر بر ویژگی‌های زبانی و بلاغی تمرکز دارد، سبک‌شناسی شناختی به‌دنبال کشف ساز‌و‌کارهای ذهنی و شناختی‌ای است که نویسنده و خواننده در فرایند تولید و دریافت متن به‌کار می‌گیرند. یکی از مهم‌ترین این سازوکارها استعارۀ مفهومی است. در نظریۀ استعارۀ مفهومی، که لیکاف و جانسون مطرح کرده‌اند، استعاره نه صرفاً آرایه‌ای ادبی و زینتی، بلکه ساز‌و‌کاری بنیادی برای اندیشیدن و فهم جهان به‌شمار می‌آید. بر‌این‌اساس، ذهن انسان مفاهیم انتزاعی را از طریق مفاهیم عینی و ملموس درک می‌کند و زبان به‌منزلۀ ابزاری برای بازنمایی این فرایند ذهنی عمل می‌کند. از‌جملۀ ادیبان معاصر، که دیدگاهها و جهانبینی خود را با کاربست استعارههای شناختی به مخاطب نمایانده است، مصطفی لطفی منفلوطی است. کتاب النظرات او، با بهره‌گیری از شبکه‌ای غنی از استعاره‌های مفهومی، تصویری روشن از نگاه نویسنده به مسائل اجتماعی، اخلاقی و ارائه می‌دهد. بررسی سبک‌شناسانۀ این اثر در چهارچوب رویکرد شناختی نشان می‌دهد که چگونه منفلوطی، از طریق زبان استعاری و بازنمایی‌های ذهنی، تجربه‌های فردی و دغدغه‌های اجتماعی خود را ساختارمند به خواننده منتقل می‌کند و او را در درک و باز‌آفرینی این جهان‌بینی شریک می‌سازد. ازاین‌رو، هدف این پژوهش شناسایی و تحلیل مهم‌ترین ویژگی‌های سبکی استعاره‌های مفهومی منفلوطی در گزیدهٔ داستانهای النظرات از‌جمله «الکأس الأولی»، «إلی الدیر»، «عبرة الدهر»، «غرفة الأحزان»، «البائسات»، «التوبة»، «علی سریر الموت» و «قتیلة الجوع» و تبیین نقش آنها در بازنمایی دیدگاه‌های اجتماعی نویسنده است. بررسی این مسئله که منفلوطی در کاربست حوزه‌های مبدأ برای حوزه‌های مقصد، در استعاره‌های مفهومی اجتماعی این اثر، بیشتر از کدام دامنه‌های مبدأ بهره برده، از‌جمله اهداف این پژوهش است. روش‌شناسی: شیوۀ گردآوری اطلاعات در این پژوهش کتابخانه‌ای است و روش تحقیق به‌صورت توصیفی ــ تحلیلی و با رویکرد سبک‌شناسی شناختی انجام شده است. داده‌های گردآوری‌شده با استفاده از روش تحلیل محتوا طبقه‌بندی و پردازش شده است. در گام نخست، مبانی نظری سبک‌شناسی شناختی و دیدگاه‌های صاحب‌نظران این حوزه تبیین شد. سپس، مصادیق مرتبط با استعاره‌های مفهومی اجتماعی از داستان‌های کوتاه کتاب النظرات منفلوطی استخراج گردید. در مرحلۀ پایانی، داده‌ها بر‌اساس حوزه‌های مبدأ و مقصد تجزیه و تحلیل شد تا، ضمن روشن‌شدن دامنههای مبدأ و گسترههای مقصد و تنوع استعاره‌های اجتماعی، نقش آنها در بازنمایی دیدگاه‌های اجتماعی نویسنده بیان و ویژگی‌های سبکی نثر او شناسایی شود. بحث و تحلیل: منفلوطی در داستان‌های منتخب النظرات با سبک ویژه و منحصربه‌فرد خویش توانسته است مفاهیم پیچیده و انتزاعی اجتماعی را در قالب پدیده‌هایی عینی و محسوس بازنمایی کند؛ پدیده‌هایی که بر تجربۀ ادراکی و زیستۀ مخاطب استوار است، از‌همین‌رو، درک و دریافت آنها را آسان و ملموس ساخته است. او این مهم را از طریق نظامی گسترده و متنوع از استعاره‌های شناختی ساختاری، هستی‌شناختی و جهتی تحقق بخشیده است. در این میان، استعاره‌های ساختاری از بسامد بالاتری برخوردارند، زیرا این نوع استعاره‌ها قابل‌تجزیه به نگاشتهای متعددی است که امکان بازنمایی روابط و ساختارهای اجتماعی را در قالبی روشن‌تر و قابل‌فهمتر فراهم می‌کند. آنچه در تحلیل‌های شناختی به‌روشنی دیده می‌شود، توانایی منفلوطی در مفهوم‌سازی چندبعدی است؛ به این معنا که او هر حوزۀ مقصد مفهومی مانند ازدواج، فساد، عشق و میگساری را نه به یک مبدأ، بلکه به چندین حوزۀ مبدأ متنوع پیوند می‌دهد. این رویکرد لایه‌های تازه‌ای از معنا می‌آفریند و امکان می‌دهد تا یک پدیدهٔ اجتماعی از زوایای گوناگون تبیین شود. برای نمونه، ازدواج در نگاه او تنها پیمانی انسانی نیست، بلکه عرصهای است که در قالب تجارت، آزمایش، نبرد و مبارزه تصور میشود. فساد اخلاقی نیز نه صرفاً یک انحراف رفتاری، بلکه با مفاهیمی استعاری همچون سرقت و تجارت بازنمایی می‌شود. عشق، در سیمای راهی پرخطر، همچون سمی کشنده یا نوشیدنی‌ای تلخ جلوه می‌کند. موضوع می‌گساری نیز به‌مثابۀ فریفتگی، قتل، پوشش عقل و عامل نابینایی تصور می‌شود. این تنوع در پیوند حوزه‌های مبدأ و مقصد تنها ابزاری برای زیباتر‌شدن زبان نیست، بلکه به سبک منفلوطی بُعدی تأثیرگذار و عاطفی می‌بخشد و او را قادر می‌سازد تا با بیانی تکان‌دهنده به سراغ مشکلات اجتماعی زمانه‌اش برود. در‌حقیقت، خواننده نه‌تنها در سطح عقلانی پیام او را دریافت می‌کند، بلکه در سطح عاطفی و حسی نیز با متن درگیر می‌شود. در این میان، تنیدگی استعاره‌های هستی‌شناختی و جهتی نقشی کلیدی در غنای مفهومسازیهای او دارد، زیرا این استعاره‌ها مفاهیم انتزاعی را با عناصر بنیادین تجربه انسانی همچون فضا، جهت، مسیر، شیء و ماده پیوند می‌دهد و درک و لمس مفاهیم دشوار را برای مخاطب عمیق‌تر می‌سازد. دستاوردها: سبک منفلوطی در النظرات جلوه‌ای خاص از به‌کارگیری استعاره‌های شناختی اجتماعی را نشان می‌دهد. او با تأکیدهای بلاغی همچون اسلوب قصر، کاربست اسم اشاره و جملات موصولی، همچنین، با بهره‌گیری از زبانی احساسی و خطابی، معنا را برجسته‌تر و اثرگذارتر ساخته است. از برجسته‌ترین ویژگیهای سبکی او تقابل‌های دوگانه، توازن موسیقایی و لحن هشداردهنده است که متن را هم از نظر عاطفی و هم از نظر معنایی غنی کرده است. بدین‌سان، منفلوطی توانسته است با به‌کار‌گیری استعارههای مفهومی متنوع، مفاهیم انتزاعی اجتماعی را به شیوه‌ای ملموس و چندلایه بازنمایی کند و اثری بیافریند که نه تنها انتقال‌دهندۀ معنا، بلکه برانگیزانندۀ احساسات و اندیشه‌های خواننده است.

https://jalc.sbu.ac.ir/article_106492_847287573a45a4576f7c237e476bddd9.pdf

دانشگاه شهید بهشتی پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی 2588-6835 16 1 2025 10 23 Textual, Discursive, and Sub-World Patterns in Yahya Samawi’s Poetry Collection Shāhidat Qabr min Rukhām al-Kalimāt Based on Paul Werth’s Theory الگوهای جهان‌ متن، گفتمان و زیرشمول در مجموعه شعری «شاهِدَةُ قَبرٍ مِنْ رخامِ الْکَلِماتِ» یحیی سماوی با تکیه بر نظریه پل ورث 100 121 106493 10.48308/jalc.2025.240189.1399 FA عبدالاحد غیبی گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران مهین حاجی‌زاده گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران قادر احمدی گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران Journal Article 2025 06 01 Statement of the Problem and Objective: Cognitive linguistics, one of the core branches of modern linguistics, explores the relationship between language, structure, and text as a means of decoding meaning. Each poet, shaped by their literary milieu and socio-historical circumstances, selects particular linguistic and stylistic elements that correspond to their intended themes, creating coherence between poetic language and artistic purpose. Examining these discursive and structural layers is essential for understanding how meaning is conveyed to the reader. Paul Werth, a prominent theorist in the field of cognitive linguistics, proposed an integrative model that unites principles of text linguistics and cognitive linguistics. His Text World Theory offers a comprehensive framework that extends beyond earlier approaches such as Beaugrande and Dressler’s Introduction to Text Linguistics (1981) and Van Dijk and Kintsch’s works (1983). Werth conceptualizes literary discourse through three interrelated levels—the text world, the discourse world, and the sub-world—providing a systematic means to analyze the linguistic and cognitive structures underlying literary texts. Yahya Samawi, a leading contemporary Iraqi poet, employs both emotional depth and vivid imagination in his work. His poetry oscillates between complexity and accessibility, yet consistently centers on the suffering and devastation caused by American occupation and its impact on his homeland. This study aims to analyze Samawi’s collection Shāhidat Qabr min Rukhām al-Kalimāt (A Tombstone of Marble Words) through Werth’s cognitive linguistic framework, focusing on the dynamics of the text world, discourse world, and sub-world. Methodology: This research employs a descriptive–analytical method, applying Paul Werth’s Text World Theory—which encompasses the interrelated patterns of the text world, discourse world, and sub-world—to the analysis of Yahya Samawi’s poetry collection Shāhidat Qabr min Rukhām al-Kalimāt. Data have been gathered through library research and textual analysis, emphasizing the cognitive and linguistic mechanisms through which meaning is constructed and perceived. Discussion and Analysis: Cognitive linguistics provides an innovative perspective for literary analysis by linking linguistic structure with mental representation. Werth’s model, due to its comprehensiveness, enables a deep linguistic and cognitive examination of literary works. Traditional literary criticism often falls short in bridging the text world with the reader’s interpretive world; thus, Werth’s framework offers a means to enter the text scientifically while preserving its aesthetic creativity. Given the occupation of Iraq and its resulting social suffocation, Samawi conceals his fundamental political and human concerns beneath layered poetic and rhetorical expression. His collection Shāhidat Qabr min Rukhām al-Kalimāt—when analyzed through Werth’s cognitive poetic approach—facilitates the reader’s comprehension of the poet’s core intentions and emotional vision. Through his imaginative structuring, Samawi manipulates time (frequent shifts between past and future to evoke reflection and hope), space (constantly changing settings expressing suffocation and sorrow), and perspective (shifts between first- and third-person narration). These elements interact within the text world and discourse world to expand the semantic and emotional scope of his poetry. The poet’s stylistic strategies—such as vivid world-building, associative imagery, and propositional layering—guide the reader through both the emotional and ideological dimensions of the text. Findings: Analysis reveals that Samawi’s dominant aim in constructing the text world is to portray his homeland’s suffering under foreign occupation. Temporal movement between past and future serves to immerse the reader in historical experience while inspiring perseverance and envisioning renewal. The spatial world reflects oppression and displacement, embodying the poet’s preoccupation with exile and loss. Within the discourse world, Samawi establishes an intimate dialogue with his audience, sharing his memories, aspirations, and collective pain. The poet enriches the text world through cohesive world-building elements, particularly propositional expansions that reflect his didactic and humanitarian purposes. All three sub-world dimensions—temporal, deictic, and modal—are active in this collection. Samawi employs temporal shifts, perspectival changes, and symbolic compression to merge personal and collective experience, thereby achieving a multidimensional poetic discourse. بیان مسئله و هدف: زبان‌شناسی شناختی از عناصر اصلی علم زبان‌شناسی است که برای دریافت پیام به بررسی ارتباط میان ساختار و زبان با متن می‌پردازد. هر شاعری با توجه به حوزهٔ ادبی و شرایطی که در آن قرار گرفته عناصر ویژه‌ای را که متناسب با مفاهیم مدنظرش است گزینش و میان زبان شعری خویش با مقصود اصلی پیوستگی ایجاد می‌کند. بررسی هر کدام از ابعاد و لایه‌های گفتمانی برای رساندن مقصود به مخاطب قابلیت واکاوی دارد. پل ورث از نظریه‌پردازان مشهور حیطهٔ زبان‌شناسی شناختی است که نظریه‌اش جامع و شامل نظریه‌های پیشین است و با تکیه بر نظریهٔ وی می‌توان به درک بهتری از یک اثر ادبی دست یافت. ورث، در نظریهٔ متن خود، مفهوم اساسی زبان‌شناسی متن و زبان‌شناسی شناختی را با هم تلفیق و فرایندی را تکمیل می‌کند که همانند آن در آثار برجستهٔ قبلی مانند مقدمه‌ای بر زبان‌شناسی متن بوگراند و درسلر (1981م) و آثار ون دایک و کینچ (1983م) وجود ندارد. وی، در رویکرد جهان متن، متن را در سه حیطهٔ جهان متن، جهان گفتمان و جهان زیر‌شمول کاوش می‌کند؛ این رویکرد به‌دلیل جامع‌بودن قابلیت بررسی زبان‌شناسانهٔ آثار ادبی را دارد. یحیی سماوی از شاعران سرآمد دوران معاصر عراق است که زبان شعری‌اش با مدد‌جستن از عاطفه و خیال قوی شاعرانه‌اش گاه پیچیده و گاه عامه‌فهم است و محور اساسی سروده‌هایش حول محور بیان فجایع و اقداماتی می‌گردد که از‌سوی اشغالگران آمریکایی صورت گرفته و شرایط زندگی در سرزمینش را تحت‌تأثیر قرار داده است. پژوهش حاضر در پی آن است که با ابعاد زبان‌شناسی شناختی پل ورث که بر پایهٔ جهان متن، جهان گفتمان و جهان زیر‌شمول استوار است به بررسی جهان‌های سه‌گانه در اثر «شاهِدَةُ قَبرٍ مِنْ رخامِ الْکَلِماتِ» از یحیی سماوی بپردازد. روش‌شناسی: پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و بر‌اساس رویکرد الگوهای جهان‌های متن، گفتمان و زیر‌شمول پل ورث به بررسی مجموعهٔ شعری «شاهِدَةُ قَبرٍ مِنْ رخامِ الْکَلِماتِ» یحیی سماوی پرداخته است. بحث و تحلیل: زبان‌شناسی شناختی یکی از راه‌های اندیشیدن در ادبیات است که از منظر زبان‌شناسی به بررسی متون ادبی می‌پردازد. پل ورث (Paul Werth)، نظریه‌پرداز معاصر، در رویکرد جهان متن، متن را در سه حیطهٔ جهان متن، جهان گفتمان و جهان زیر‌شمول کاوش کرده؛ این رویکرد به‌دلیل جامع‌بودن قابلیت بررسی زبان‌شناسانهٔ آثار ادبی را دارد. از آنجایی که نقد ادبی به‌دلیل محدودیت‌هایی قادر به اتصال جهان متن به جهان خواننده و بررسی همهٔ زوایای یک متن نیست، از این رهگذر نیازمند به نظریه‌ای است که از دیدگاه علمی و خلاقیت ادبی بتواند وارد فضای متن شود و نظریهٔ پل ورث این امکان را فراهم می‌سازد. یحیی سماوی با توجه به اشغال سرزمینش از‌سوی آمریکایی‌ها، که شرایط جامعه را دچار خفقان کرده، مفاهیم بنیادی و اساسی اشعارش را با شیوه‌های شاعرانه و ادبی پوشانیده است. بررسی مجموعهٔ شعری «شاهدةُ قبر مِن رُخامِ الکلمات» اثر سماوی بر‌اساس رویکرد شعرشناسی شناختی پل ورث به مخاطب در دریافت مفاهیم اساسی شعر کمک شایانی می‌کند. دستاوردها: با شناسایی عناصر جهان متن در این اثر، سیر اصلی و هدف بنیادی شاعر به‌تصویر‌کشیدن وضعیت سرزمینش به‌دست اشغالگران است. زمان در این اثر بیشترین بسامد را در گریز به گذشته و جلو‌رفت دارد که دلیل آن قرار‌دادن مخاطب در اتفاقات گذشته و ایجاد امید و تشویق به استقامت و تصویرسازی آینده‌ای روشن برای گفته‌خوانان است. مکان در این مجموعه همواره در حال تغییر است و بیشتر حس خفقان و درد و اندوه را با خود به همراه دارد و از آنجایی که مکان زندگی شاعر اشغال شده است، بیشترین توجه را به این عنصر جهان‌ساز دارد. شاعر، در جهان گفتمان، اطلاعات آنی از مفهوم مدنظرش را در اختیار خواننده قرار داده و مخاطب را با خاطرات، امیال و اهداف خویش آشنا ساخته و وارد عرصهٔ شعری خویش کرده است. وی در جهان متن با استفاده از عناصر جهانساز به سروده‌هایش گسترهٔ معنایی بخشیده و بخشی از بازنمایی جهان متن را در محور گروه‌های گزاره‌گستر قرار داده که بسامد متن تعلیمی به‌دلیل هدف‌گستر بودن اثر حاضر بیشتر است. هر سه بُعد جهان زیر‌شمول در این مجموعه وجود دارد و شاعر در بُعد اشاری از نظر زمانی عقب‌رفت و جلو‌رفت دارد و شخصیت‌ها را از اول شخص به سوم شخص تغییر می‌دهد.

https://jalc.sbu.ac.ir/article_106493_54006284adf36f7d794012ff9c652c0b.pdf

دانشگاه شهید بهشتی پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی 2588-6835 16 1 2025 10 23 Analysis of the Literary Discourse of the Hereafter Verses in Surah al-Dukhān with Emphasis on Textual Context and Context of Situation تحلیل گفتمان ادبی آیات معاد سورهٔ دخان با تأکید بر بافت متن و بافت موقعیت 122 141 106494 10.48308/jalc.2025.237300.1350 FA سید محمد میرحسینی گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران حسین شیرافکن گروه زبان و ادبیات عرب، جامعة المصطفی (ص) العالمیة، قم، ایران فاطمه السادات ارفع گروه تفسیر تطبیقی، مجتمع آموزش علوم اسلامی کوثر، تهران، ایران 0000-0002-4882-0361 Journal Article 2024 10 20 Statement of the Problem and Objective: Discourse analysis is a contemporary approach in linguistics and literary criticism (in Persian often termed sokhan-kāvī or taḥlīl-e kalām) that does not confine itself to lexical items as the sole means of explicating textual meaning; rather, it integrates extra-textual factors, notably the context of situation. In literary discourse analysis, textual structures are examined in conjunction with their situational context, and interpretation outside this context is considered inadequate. Applying discourse analysis to Qur’anic passages reveals how literary devices interact with context to generate coherence between textual form and situational demands, thereby deepening comprehension of latent semantic layers and the speaker’s intent. Concepts proximate to “context of situation” in the Islamic scholarly tradition include siyāq (co-text/context), qarīnah (contextual cue/indicator), and moqtazā-ye hāl (exigencies of the circumstance). In Qur’anic studies, these map onto siyāq-e maqāmī (situational/external context) and qarāʾin-e mottaṣil-e ghayr-lafẓī (connected non-verbal indicators), encompassing the circumstances of revelation, the characteristics of speaker and audience, and the occasion of utterance. The Qur’an’s eloquence—long recognized for its multiple dimensions of iʿjāz (miraculousness)—lies in tailoring expression to context and marshalling linguistic resources to convey divine intent with precision. Yet many studies have focused chiefly on traditional rhetoric while underexamining the systematic relation between linguistic structure and situational context. Surah al-Dukhān, a Meccan chapter revealed amid the specific social, political, and cultural conditions of the ninth and tenth years of the Prophetic mission, exhibits a distinctive textual configuration in its verses on the Hereafter (al-Maʿād). This configuration amplifies the message’s persuasive force. The present study analyzes these verses to elucidate the interplay between textual context and context of situation. Methodology: Using a descriptive–analytical design and drawing on documentary and library sources, this study examines the Hereafter verses of Surah al-Dukhān through the lens of literary discourse analysis. Building on Islamic scholarly treatments of situational context in the Qur’an, it analyzes both the textual context and the context of situation and uncovers their interrelations, with the aim of demonstrating how their harmony and cohesion enhance message transmission to the audience. Discussion and Analysis: Surah al-Dukhān was revealed during the Prophet’s public proclamation, in a milieu where the Meccan polytheists, having rejected the Qur’an’s revelatory message, adopted an antagonistic posture. They not only refused belief themselves but also impeded dissemination of the divine message. Reports from the closing years of the Prophet’s mission attest to heightened insolence, mockery, and disrespect toward the Prophet (pbuh), alongside denial of the Hereafter and skepticism about the Qur’an’s divine origin. Within this situational context, the Hereafter verses speak with clarity about life after death, the primacy of the otherworldly life, human immortality, and they vividly depict scenes of Resurrection. At the level of textual structure—following a three-tier model (phonological/phonetic, syntactic, semantic)—a tight fit between text and situation emerges. Phonologically, the Qur’an exploits verse-endings (fawāṣil), letter qualities (ṣifāt al-ḥurūf), and patterned repetition of sounds and words to draw attention and arouse affect. Syntactically, extensive use of emphatic constructions and a calibrated mix of declaratives and performatives (injunctive/optative forms) serve the communicative aims of proving resurrection, reproaching opponents, and refuting their claims, doubts, and denials—features that mirror an audience disposed to reject the Hereafter. Semantically, through imagery (simile), figurative transfer (metonymy/synecdoche, majāz), and contrast (taḍādd), the text renders punishments and blessings of the afterlife with concreteness and rhetorical economy, immersing the audience while conveying maximal meaning with minimal wording. Findings: The findings show that the denial of the Hereafter and opposition of the Meccan polytheists constituted a decisive situational backdrop shaping the surah’s divine discourse. In Surah al-Dukhān, God mobilizes the Qur’an’s linguistic and rhetorical resources to substantiate the epistemic foundations of the Hereafter, while issuing stern warnings of worldly and otherworldly consequences for obstinacy, enmity, and persistent denial. The surah delineates the ultimate destinies of deniers and the pious in the afterlife. Analyzing the systematic correlation between textual context and context of situation clarifies the surah’s overarching communicative objective: to transform and rectify beliefs regarding the Hereafter and to admonish hostile polytheists about the grave consequences of doubting and denying resurrection. بیان مسئله و هدف: تحلیل گفتمان یکی از رویکردهای نوین در حوزهٔ زبان‌شناسی و نقد ادبی معاصر به‌شمار می‌آید که در زبان فارسی تحت‌عناوینی چون سخن‌کاوی یا تحلیل کلام شناخته می‌شود. این رویکرد به عناصر لغوی جمله به‌عنوان اساسی‌ترین ابزار تشریح مضامین متن اکتفا نمی‌کند، بلکه عوامل فرامتنی از‌جمله بافت موقعیت را مدنظر قرار می‌دهد. در تحلیل گفتمان ادبی، ساختارهای متن در پیوند با بافت موقعیت‌ آن تحلیل می‌شود و تحلیل و بررسی آنها خارج از این بافت امکان‌پذیر نیست. تحلیل گفتمان ادبی در آیات قرآن با کشف ارتباط بین ابزارهای ادبی و بافت موقعیت به تجزیه و تحلیل سوره‌ها می‌پردازد و هماهنگی و انسجام بافت متن و موقعیت را در انتقال پیام به مخاطب تبیین میکند. این رویکرد به درک بهتر لایه‌های پنهان معنایی و نیل به فهمی عمیق‌تر از مراد گوینده کمک شایانی می‌کند. از‌جمله مفاهیم نزدیک به مفهوم بافت موقعیت نزد دانشمندان اسلامی مفاهیم سیاق، قرینه و مقتضای حال است؛ در علوم قرآنی و تفسیری، این بافت با عنوان سیاق مقامی یا بیرونی و قرائن متصل غیر‌لفظی شناخته می‌شود که شامل فضای نزول آیات، ویژگی‌های متکلم و مخاطب است. اوج فصاحت قرآن کریم، که به‌دلیل جنبه‌های اعجاز متعددش همواره موردتوجه اندیشمندان و مفسران بوده، تناسب سخن با موقعیت کلام و به‌کار‌گیری هماهنگ همهٔ ابزارهای زبانی در جهت انتقال دقیق مقاصد الهی است، اما بسیاری از اندیشمندان فقط به برخی جنبه‌های ساختارهای متنی قرآن مانند بلاغت سنتی پرداخته‌‌اند و ارتباط نظام‌مند میان ساختارهای زبانی و بافت موقعیت آیات را به‌طور جامع و روشمند بررسی نکرده‌اند. میان سوره‌های قرآن، سورهٔ دخان از ویژگی‌های سوره‌های مکی برخوردار است و در بستر اوضاع خاص اجتماعی، سیاسی و فرهنگی سال‌های نهم و دهم بعثت نازل شده است؛ به‌دلیل این موقعیت خاص، از بافت متنی ویژه‌ای در آیات معاد بهره می‌برد. این ویژگی در جهت تقویت تأثیر پیام و انتقال آن به مخاطب به‌کار رفته است. روش‌شناسی: پژوهش حاضر با اتخاذ روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر گردآوری داده‌ها به شیوهٔ اسنادی و کتابخانه‌ای به واکاوی آیات معاد سورهٔ دخان از منظر نظریهٔ تحلیل گفتمان ادبی پرداخته است. این تحقیق با بهره‌گیری از رویکرد اندیشمندان اسلامی در حوزهٔ مؤلفه‌های بافت موقعیت در قرآن در‌صدد تجزیه و تحلیل بافت موقعیت و بافت متن آیات معاد سورهٔ دخان و کشف ارتباط بین آن دو بوده تا هماهنگی و انسجام بافت متن و موقعیت در انتقال پیام به مخاطب را تبیین کند. بحث و تحلیل: سورهٔ دخان در دورهٔ دعوت آشکار پیامبر و در فضایی نازل گردید که مشرکان مکه با اعراض از معارف وحیانی اسلام رویکردی معاندانه پیش گرفته بودند. آنان نه‌تنها خود از پذیرش قرآن سرباز می‌زدند، بلکه، با بهره‌مندی از شیوه‌های مختلف، مانع رسیدن پیام الهی به توده‌های مردم می‌شدند. گزاره‌های تاریخی از سال‌های پایانی بعثت پیامبر حاکی از اوج گستاخی، استهزاء و بی‌احترامی مشرکان به ساحت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) است. ویژگی بارز این دوره مخالفت با آموزه‌های وحیانی، تردید در منشأ وحیانی قرآن و انکار صریح معاد است. در چنین بافت موقعیتی، محتوای آیات معاد با صراحت به زندگی پس از مرگ، اصالت حیات اخروی و جاودانگی انسان می‌پردازد و صحنه‌های قیامت را ترسیم می‌کند. در تحلیل بافت ساختاری متن، مطابق الگوی سه سطحی آوایی، نحوی و دلالی هماهنگی و انسجام بین بافت متن و بافت موقعیت مشاهده می‌گردد. در سطح آوایی، موسیقی ناشی از فواصل آیات، صفات حروف، تکرار حروف و کلمات در آیات، در جهت جلب توجه مخاطب و تحریک عاطفی او به‌کار گرفته می‌شود. در سطح نحوی، کاربرد گستردهٔ اسلوب تأکید و جملات خبری و انشایی متناسب با بافت موقعیت در خدمت تثبیت مفاهیم مدنظر گوینده چون اثبات بعث و قیامت، توبیخ مخالفان و رد ادعاها و تردید و انکارشان است. این ویژگی‌های نحوی بازتاب مستقیمی از موقعیت مخاطبانی است که باورمند به معاد نبوده و در مقام انکار آن برمی‌آمدند. قرآن در سطح دلالی با بهره‌گیری از تصویرپردازی از طریق تشبیه، مجاز و تضاد، عذاب‌ها و نعمات اخروی را به‌گونه‌ای عینی و تأثیرگذار مجسم می‌سازد که مخاطب را کاملاً در آن فضا قرار داده و، با کمترین الفاظ، حداکثر معنا را انتقال می‌دهد. دستاوردها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که انکار معاد و مخالفت مشرکان مکه با پیامبر به‌عنوان بافت موقعیت نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری گفتمان الهی این سوره داشته است. خداوند متعال در سورهٔ دخان با ظرفیت‌های زبانی و بلاغی به اثبات بنیادهای معرفتی معاد پرداخته و نسبت به پیامدهای دنیوی و اخروی لجاجت، عناد و انکار مستمر مخالفان به عذاب‌های دنیوی و اخروی انذار داده و جایگاه منکران و متقیان را در عالم آخرت به تصویر می‌کشاند. تحلیل ارتباط نظام‌مند بافت متن و بافت موقعیت در سورهٔ دخان هدف غایی گفتمان سوره را به‌روشنی آشکار می‌سازد که همان تغییر و اصلاح اندیشه‌ها و باورها در حوزهٔ معاد و هشدار به مشرکان معاند نسبت به عواقب تردید و انکار معاد است.

https://jalc.sbu.ac.ir/article_106494_bd65c168a9243d73f6ec27a242029383.pdf

دانشگاه شهید بهشتی پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی 2588-6835 16 1 2025 10 23 Condensation and Its Types in the Flash Poems of Najat Abdullah فشرده‌گویی (تکثیف) و انواع آن در ومضه‌های شعری نجاة عبداللّه 142 163 106495 10.48308/jalc.2025.240580.1404 FA رضا افخمی عقدا گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ زبان و ادبیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران محسن غلامحسین‌کهوری گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ زبان و ادبیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران علی‌اصغر روان‌شاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ زبان و ادبیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران علی بیانلو گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ زبان و ادبیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران Journal Article 2025 07 18 Statement of the Problem and Objective: This study examines the technique of condensation (takthif) in the flash poems (qasidat al-wamda) of the contemporary Iraqi poet Najat Abdullah, and clarifies the role of this technique in shaping both the form and content of the poems in her collections. The flash poem—widely embraced in the fast-paced modern era—captures an instantaneous, pure poetic moment that flashes in the poet’s mind and is rendered as a highly compressed utterance. In this micro-form, several textual strategies recur, most prominently condensation, paradox or contrast, and a striking closure. While classical poets highlighted condensation mainly through brevity (ijaz), many modern poets extend condensation to form and syntactic composition, coordinating structure with compressed meaning. Because flash poems must convey thought within extremely limited space, they rely on complementary strategies across semantics, layout or form, and syntax to intensify coherence and effect. This article asks: (1) By what methods does condensation manifest in Abdullah’s flash poems at the levels of meaning, form, and syntax? (2) What are the types of condensation she employs, and which type appears most frequently? Methodology: The research adopts a descriptive–analytical approach. Abdullah’s poetry collections were surveyed in full; given her extensive use of the flash-poem form, condensation is the dominant feature of her corpus. Drawing on classical and modern sources, the study organizes evidence into three analytic levels—meaning, form, and syntactic structure—and extracts, classifies, and analyzes examples accordingly. Techniques considered include figures of speech, juxtaposition or montage, deliberate white space and page layout (including vertical or columnar lineation), use of ellipses and punctuation, pruning of superfluous modifiers or adverbials, omission of one or more clauses or sentences, and defamiliarization through altered word order. Discussion and Analysis: In Abdullah’s work, condensation is most visible in three domains: meaning, form, and syntax. In meaning (semantic condensation), she deploys allegory, metaphor, proverb, kenning or metonymy, allusion, symbol, paradox, lexical focalization, and artful repetition. By mixing unfamiliar diction with purposeful ambiguity, she opens the poems to multiple readings and dense implication, activating readers’ horizons of expectation—political, social, cultural, martial, and religious. In form (graphic or visual condensation), she uses juxtaposition and montage, spatial arrangement of lines on the page (concrete or visual poetics), strategic white space, vertical and horizontal lineation, and pointed punctuation (including ellipses). These techniques both deepen semantic compression and consolidate the poems’ innovative character. Drawing on adjacent arts—especially cinema—she adapts montage to craft a vivid visual field for the flash poem. In syntax (syntactic condensation), she practices defamiliarization in sentence structure, pares away redundant modifiers, omits clauses or whole sentences, and avoids ornamental excess. To communicate intimate lyric feeling, including explicitly feminine emotion, she often restricts utterance to core sentence elements, giving the flashes the aphoristic precision of gnomic statements that lodge memorably in the reader’s mind. Findings: Condensation emerges as a foundational pillar of Abdullah’s flash poems across all three domains—meaning, form, and syntax—with semantic condensation occurring most frequently. By combining brevity with defamiliarization, ambiguity, polysemy, omission, visual design, and purposeful gaps, Abdullah transforms the minimal surface of the flash poem into a site of active readerly engagement. The resulting texts invite challenge rather than passive reception, intensifying the compactness of expression while expanding interpretive depth. بیان مسئله و هدف: پژوهش حاضر با هدف و بررسی تکنیک فشرده‌گویی در ومضه‌های شعری بانو، نجاة عبداللّه، شاعر معاصر عراقی، همچنین تبیین جایگاه این تکنیک در شکل و محتوای ومضه‌های موجود در دفترهای شعری وی نگاشته شده است. امروزه قالب شعری «قصیدة الومضة» با توجه به رشد فزایندهٔ جهان مدرن معاصر از استقبال گسترده‌ای برخوردار بوده است. این نوع شعر برای لحظه‌های ناب است که از برخورد لحظه‌ای شاعر با یک پدیده حاصل می‌گردد و به‌مانند یک برق در ذهن او می‌درخشد. در‌نتیجه، به شکل عبارت‌هایی بسیار فشرده نمود پیدا می‌کند. «قصیدة الومضة» در ساختارهای متنی خود از تکنیک‌هایی برخوردار است که مهم‌ترین آنها عنصر «التکثیف» (فشرده‌گویی)، «المُفارقة» (تضادّ) و «الختام المُبهِر» (پایان شگفت‌انگیز) است. شاعر کلاسیک در ساحت شعر با تکیه بر مکانیزم «ایجاز» در تلاش بود تا عنصر تکثیف را برجسته‌تر جلوه دهد، اما شاعر معاصر پا از این امر فراتر می‌نهد و سعی می‌کند تا این ساحت را در حوزهٔ شکل، همچنین ترکیب کلام (ساختار نحوی) نیز با عنصر تکثیف هماهنگ کند. اگر‌چه پایه و اساس شعر به‌طور کلی عنصر تکثیف است و شعر زمانی که موضوعات خود را بیان می‌کند، معانی را بیش از آنچه در ذهن‌های مردم وجود دارد به موضوعات خود تحمیل می‌کند، اما این عنصر در «قصیدة الومضة»، که حاصل لحظه‌های ناب شاعرانه است، برجسته‌تر جلوه می‌نماید و شاعر «ومضه» برای بیان اندیشه‌های خود در مساحتی اندک به تکنیک‌های دیگری در حوزه‌های معنا، شکل و ترکیب کلام روی می‌آورد تا این مساحت اندک با لحظه‌های شاعرانه‌اش‌ منسجم‌تر شود. این پژوهش بر آن است تا برای این سؤالات اساسی پاسخی مناسب بیابد که عنصر تکثیف در ومضه‌های شعری نجاة عبداللّه در بخش‌های معنا، شکل و ساختار نحوی با چه اسلوب‌هایی نمود پیدا می‌کند؟ همچنین محتوا و بسامد انواع سه‌گانه این عنصر در ومضه‌های وی چگونه است؟ روش‌شناسی: این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی انجام شده، بدین‌صورت که ابتدا دفترهای شعری نجاة عبداللّه مطالعه و بررسی شده است. با توجه به اینکه ایشان بیشتر متن‌های شعری خویش را در قالب «قصیدة الومضة» سروده، عنصر غالب بر ومضه‌های ایشان همان فشرده‌گویی است. در این راستا به منابع مرتبط با موضوع، همچنین به مصادر مختلف اعم از قدیم و جدید مراجعه گردید، سپس دریافته شد که می‌توان این عنصر را در سه سطح معنا، شکل و ساختار نحوی تقسیم‌بندی کرد. شواهد شعری از ومضه‌ها بر‌اساس این سه سطح استخراج، دسته‌بندی و تحلیل شده است. این سه سطح در شیوه‌هایی همچون صور بیانی، هم‌گذاری، سفیدنویسی، نشانه‌های نگارشی، طولی و عمودی‌نویسی، زدودن قیدهای اضافی از جمله‌ها، حذف یک جمله یا جمله‌ها از نحو کلام، غریب‌سازی در نظم جمله و... نمود پیدا می‌کند. بحث و تحلیل: این پژوهش کوشیده است تا عنصر تکثیف را، که از ارکان مهم در «قصیدة الومضة» محسوب می‌شود، در آثار شعری نجاة عبداللّه واکاوی نماید. مهم‌ترین مواضعی که تکنیک «فشرده‌گویی» در آنها جلوه می‌نماید، شامل سه بخش معنا، شکل و ساختار نحوی است. شاعر در موضع تکثیف در معنا از روش‌هایی همچون، تمثیل، استعاره، ضرب‌المثل، کنایه، تلمیح، نماد، تناقض، واژگان محوری، تکرار هنرمندانه و... بهره می‌جوید. وی با استخدام انواع صور بیانی، که در آن صاحب‌سبک است، همواره ومضه‌ها را با نامأنوسی واژگان و ابهام‌سازی تعابیر در‌هم می‌آمیزد تا از طرفی زمینه را برای خوانش‌های متفاوت، همچنین انبوه‌سازی دلالت‌ها در برابر خواننده فراهم ‌سازد. از طرف مقابل، خواننده نیز با پیش‌فرض‌های گوناگون از‌جمله افق سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، رزمی، دینی و... رو‌به‌رو شود. نجاة عبداللّه در موضع فشرده‌گویی در شکل به اسلوب‌هایی همچون هم‌گذاری، تقسیم‌بندی سطرهای شعری در فضای صفحه، سفیدنویسی، طولی و عمودی‌نویسی کلمات، استفاده از نقطه‌چین‌ها، علامت‌های نگارشی، و... متوسل می‌شود. وی با تکیه بر این شیوه‌ها سعی بر آن دارد تا، علاوه‌بر اینکه به ومضه‌های خویش شکلی مناسب و ابعاد معنایی عمیق‌تری (تکثیف) ببخشد، جایگاه نوگرایی را در آنها نیز استوار سازد. ایشان برای تحقق این امر به حالت‌های موجود در ذات خود توجه بسیاری دارد و هم‌سو با این حالت‌ها به هنرهای دیگری همچون سینما متوسل می‌شود تا تکنیک هم‌گذاری را از آن وام بگیرد و فضای تصویری «قصیدة الومضة» را استادانه ترسیم نماید. نجاة عبدالله در موضع تکثیف در ساختار نحوی از شیوه‌هایی همچون غریب‌سازی در نحو کلام، زدودن قیدهای زائد از ساختار جمله‌ها، حذف یک یا چندین جمله از متن شعر، دوری جستن از اغراق در تزیین کلام و... بهره می‌برد. وی برای اینکه احساسات شاعرانه و عواطف زنانهٔ خود را در ومضه‌ها به اشتراک بگذارد، تا حد ممکن به ارکان اصلی جمله بسنده می‌کند تا ومضه‌ها، با حفظ ویژگی تراش‌خوردگی، حُکم جمله‌های قصار را به خود بگیرد و به‌آسانی در ذهن مخاطب بنشیند. دستاوردها: یافته‌های این پژوهش حکایت از آن دارد که عنصر تکثیف، علاوه‌بر اینکه از ارکان مهم «قصیدة الومضة» در آثار نجاة عبداللّه به‌شمار می‌رود، با ظرافت‌های هنری ویژه‌ای در ومضه‌ها آشکار می‌گردد. بدین‌صورت تکثیف به‌عنوان رکنی اساسی در سه بخش معنا، شکل و ساختار نحوی در ومضه‌های شعری او خودنمایی می‌کند و، از میان این امور سه‌گانه، فشرده‌گویی در معنا از نظر بسامد بر دو نوع دیگر تقدم دارد. نجاة عبدالله در قسمت‌های معنا، شکل و ساختار نحوی با تکیه بر اسلوب‌هایی که ذکر آنها پیش از این گذشت، سعی بر آن دارد تا هم ساختار کوتاه‌نویسی را در متن شعری خود شدت ببخشد و هم متن را با عناصری همچون غریب‌سازی، ابهام، چند پهلو، حذف، جنبه‌های دیداری، ایجاد شکاف و... هم‌سو کند تا از این رهیافت‌ها بین مخاطب و اثر هنری نوعی چالش ایجاد نماید و خواننده را از حالت انفعال خارج کند و به سمت خوانندهٔ فعال بکشاند.

https://jalc.sbu.ac.ir/article_106495_05fac88deee9c3a37dedfb851ac3c3f6.pdf

دانشگاه شهید بهشتی پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی 2588-6835 16 1 2025 10 23 A Study of the Reflection of Selected Shāfiʿī Poetic Themes in Persian Literature بررسی بازتاب برخی از مضامین شعر شافعی در آینۀ ادب فارسی 164 181 106496 10.48308/jalc.2025.237414.1352 FA پروین جوادی گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدهٔ تعلیم و تربیت اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرم‌آباد، خرم‌آباد، ایران فرشاد میرزایی مطلق گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدهٔ تعلیم و تربیت اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرم‌آباد، خرم‌آباد، ایران علی فرداد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدهٔ تعلیم و تربیت اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرم‌آباد، خرم‌آباد، ایران Journal Article 2024 10 31 Statement of the Problem and Objective: Muḥammad b. Idrīs al-Shāfiʿī (146–204 AH), celebrated jurist and eponym of the Shāfiʿī school, was also noted for eloquent, morally focused verse. Although he later renounced poetic practice in deference to jurisprudence and never compiled a dīwān, his scattered poems—preserved in biographical and bibliographical works—circulated widely. Their ethical tenor and aphoristic brevity made them fertile sources for later Persian poets. This article examines how core themes in al-Shāfiʿī’s Arabic poetry are reflected—through translation, adaptation, and elaboration—in the works of four major Persian poets associated with the Shāfiʿī tradition: Niẓāmī, Khaqānī, Saʿdī, and Ḥāfeẓ. It identifies shared motifs (e.g., striving, the “four takbīrs,” disclosure of secrets, seeking knowledge in youth, censure of excessive laughter and envy, loyal friendship in hardship, and conduct toward an enemy’s friends) and clarifies the nature and limits of this intertextual reception. Methodology: Using a library-based, descriptive–analytical approach, the study surveys relevant passages in al-Shāfiʿī’s transmitted verse and traces their Persian counterparts in Khamseh and other works of Niẓāmī, the Dīwān of Khaqānī, Saʿdī’s Golestān and Būstān, and the Dīwān of Ḥāfeẓ. Close readings establish thematic correspondences, modes of transfer (literal translation, paraphrase, thematic echo), and points of agreement or divergence in ethical and theological stance. Discussion and Analysis: Al-Shāfiʿī’s poetry is largely fragmentary and didactic, eschewing ornate embellishment in favor of lucid moral counsel; this stylistic economy facilitated its migration into Persian. In lyric and gnomic registers alike, Persian poets reframed his ideas within richer figurative and scientific vocabularies, clothing simple Arabic maxims in the “thousand-pattern” aesthetics of Persian poetics. Notably, the well-known Golestān anecdote of the “aged, rag-clad jurist” echoes a Shāfiʿī source; the persona aligns with al-Shāfiʿī himself as an emblem of learned poverty. Likewise, the celebrated hemistich associated with Ḥāfeẓ—“I uttered the four takbīrs over all that exists”—resonates with Shāfiʿī materials, suggesting poetic revoicing from the Arabic dīwān rather than solely from juridical prose. Reception is not monolithic: Niẓāmī often affirms Shāfiʿī’s perspectives, whereas Saʿdī and Ḥāfeẓ occasionally contest or reconfigure them, staging debates over ascetic restraint, sociability, and the limits of disclosure. Across these poets, recurrent Shāfiʿī themes—industry and perseverance; youthful study; tempering laughter; warning against envy; constancy in adversity; prudence toward adversaries—are variously translated, expanded, or ironized, yet remain recognizable as shared ethical capital. Findings: (1) Al-Shāfiʿī’s verse exerted a substantive, traceable influence on Persian moral-didactic discourse, supplying portable maxims readily naturalized within Persian style. (2) The pathways of transmission include direct translation, thematic paraphrase, and symbolic transposition into Persian narrative and lyric frames. (3) Among the four poets studied, Niẓāmī most consistently endorses Shāfiʿī’s viewpoints; Saʿdī and Ḥāfeẓ, while indebted to his themes, sometimes articulate qualified dissent, thereby enriching the Persian reception with dialogic nuance. (4) Specific correspondences—such as the “four takbīrs,” the portrait of the humble jurist, and admonitions on envy, laughter, and loyal friendship—demonstrate that Persian reworkings are not mere borrowings but creative assimilations that preserve ethical cores while achieving distinctive Persian eloquence. بیان مسئله و هدف: محمد بن ادریس شافعی (146–204ﻫ.ق) ملّقب به «ابوعبدالله» و معروف به «امام شافعی» با نام کامل محمدبن ادریس‌ بن عباس‌ بن عثمان‌ بن شافع بن سائب بن عبید بن عبد یزید بن هاشم بن عبدالمطلب بن عبد مناف، از مشهورترین ائمۀ چهارگانۀ اهل سنّت و امام شافعیان بوده که در جوانی طبعی لطیف داشته و اشعار پرمحتوا و طرفه می‌سروده است. وی در فصاحت و بلاغت زبانزد روزگار خویش بوده و در دنیای شعر نیز خود را برتر از لبید (شاعر معروف عرب که معلّقه‌ای نیز در کعبه داشته) می‌دانسته و در این رابطه گفته است: «اگر شعر از شأن فقها نمی‌کاست، من از لبید شاعرتر بودم». البته چنین ادعایی از جانب وی اصلاً گزاف نبوده، زیرا زعفرانی در این مورد گفته است: «هرگز کسی را فصیح‌تر و داناتر از شافعی ندیده‌ام. روزی گروهی از اعراب را دیدم که به محضر وی می‌رفتند. یکی از بزرگان حاضر در مجلس درس شافعی رو به آنها کرد و گفت: شما که علم نمی‌آموزید، چرا به جلسات درس ابن ادریس می‌آیید؟ گفتند: می‌آییم تا سخنانش را بشنویم، چون ما شیفتۀ سخن‌گفتن او هستیم». اما شافعی بعدها، بر اثر پند عتاب‌آمیز پیری خردمند، شعر را رها کرد و به فقه روی آورد و از آن پس دیگر شاعری را در شأن یک فقیه نمی‌دید. به‌همین دلیل، وی هرگز اهتمام به تدوین دیوان اشعار خویش ننمود و اشعارش اغلب توسط راویان به تذکره‌های یاقوت حموی، ابن خلکان، دمیری، فخر رازی، مسعودی، ابن ندیم و برخی از کتب تراجم دیگر راه یافته است. تأثیر فقه و شعر شافعی بر شعر و ادبیات فارسی و نقش شاعران نامدار فارسی‌زبان شافعی مذهب، یعنی نظامی، خاقانی، سعدی و حافظ در معرّفی آن فقیه پرآوازه، به جامعۀ اسلامی ایران، بر اعراب و ایرانیان پوشیده نیست. می‌توان ادعا کرد که شافعی میان حکیمان و شاعران کهن عرصۀ ادب فارسی با اقبال بی‌نظیری رو‌به‌رو بوده و دلیل چنین اقبالی تسلّط وی بر شعر و ادبیات بوده است. مضامین شعر عربی شافعی فاخر و درخور توجه بوده اما اشعار او تقریباً از صنایع ادبی و محسنّات لفظی خالی است. شعر او بیشتر از نوع مقطّعات و سراسر ابیات آن در مورد مضامین اخلاقی بوده و این خود گواه آن است که فقه شافعی بر شعر شافعی مقدّم بوده و شعر از نگاه وی تنها وسیله‌ای برای بیان مقاصد دینی و اخلاقی بوده و هرگاه حق سخن ادا می‌شده از اطالۀکلام پرهیز می‌کرده است. با‌این‌حال، شافعی مترجمان خوش‌قریحه‌ای در عرصۀ زبان و ادب فارسی داشته است، به‌طوری که بسیاری از مضامین آثاری همچون خمسۀ نظامی، دیوان خاقانی، گلستان‌و‌بوستان سعدی، دیوان حافظ و... ترجمۀ فارسی رساله و دیوان اشعار شافعی است. هدف از تدوین مقالۀ حاضر نیز بررسی برخی مضامین مشترک دیوان شافعی و دواوین و آثار شاعران و نویسندگان مذکور است. روش‌شناسی: مقالۀ پیش‌رو با روش مطالعات کتابخانه‌ای و رویکرد توصیفی تحلیلی به بررسی بازتاب برخی مضامین شعر شافعی در آثار چهار شاعر برجستۀ ادب فارسی، یعنی خاقانی، نظامی، سعدی و حافظ پرداخته است. بحث و تحلیل: در حوزۀ ادبیات غنایی، شاعرانی همچون نظامی، خاقانی، سعدی و حافظ برخی مضامین آثار خود را از دیوان اشعار محمدبن ادریس شافعی (پیشوای مذهب شافعی) اقتباس نموده‌اند. این اقتباس به‌صورت ترجمۀ اشعار عربی به فارسی و آراستن آنها با مضامین علمی، انواع صنایع و آرایه‌های ادبی، در شعر فارسی نمایان شده است. در‌واقع، می‌توان ادعا کرد که شعر شافعی همچون دختری عرب، زیبا، ساده و بی‌آلایش است که فقه شافعی نقاب بر چهره‌اش افکنده و او را از انظار مردمان نهان کرده است، اما وصف جمال آن زیبارو به آثار بزرگان هرعصری راه یافته و سال‌ها پس از مرگ شافعی به گوش مشاطّه‌گران شعر فارسی در بلاد پارس رسیده است. آنها نیز نقاب از رخسار آن دختر زیباروی عرب برداشته و او را در نهایت عزّ‌و‌احترام به سرزمین پارس آورده، بر اندام موزونش، حلۀ هزار‌نقش و هزار‌رنگ پارسی پوشانده و به هفت‌قلم فقه، طب، نجوم، ریاضیات، فلسفه، عرفان و تصوّف آراسته و پری‌رخساری بی‌بدیل با نام «شعر فارسی» را به جهانیان معرفی کرده‌اند. یکی از مضامین مشترک شعر شافعی و گلستان سعدی حکایت معروف «فقیه کهن‌جامۀ تنگدست» است که سعدی آن را از دیوان شافعی برگرفته و خود شافعی نیز همان فقیه عالم و ژنده‌پوش حکایت سعدی است. مصراع بسیار مشهور «چهار تکبیر زدم بر همۀ هر‌چه که هست» نیز از مضامین مشترک شعر شافعی و دیوان حافظ است، حال آنکه همگان می‌پندارند که حافظ آن را از رسالۀ فقهی ابن ادریس اقتباس کرده است. دستاوردها: محمدبن ادریس شافعی یکی از فقهای چهارگانۀ اهل‌سنّت است که دستی نیز بر شعر داشته و برخی مفاهیم ادب کهن فارسی متأثر از شعر او است. شعرای پرآوازۀ شافعی مذهب پارسی‌زبان؛ نظامی، خاقانی، سعدی و حافظ، نه‌تنها در وادی مذهب، که در دنیای ادبیات و شعر نیز پیرو ابن ادریس بوده و مضامین بسیاری را از دیوان اشعار وی اخذ کرده‌اند. آنها مفاهیمی مانند تلاش‌و‌کوشش، چهار تکبیر، افشای اسرار، کسب دانش در جوانی، نکوهش خندۀ بسیار، نکوهش حسادت، دوست روزگار پریشانی و شیوۀ برخورد با دوستانِ دشمنان را از اشعار عربی شافعی اقتباس و به فارسی ترجمه نموده و در آثار ادبی خویش متجلّی ساخته‌اند. البته، میان شاعران موردبحث مقالۀ حاضر، نظامی همواره با نظرات شافعی موافق بوده و آنها را تأیید کرده است، اما سعدی و حافظ در برخی موارد با عقاید ابن ادریس مخالف بوده و نظرات خود را در مورد موضوع موردبحث ارائه کرده‌اند.

https://jalc.sbu.ac.ir/article_106496_0908413bf202e4872ff8acc8cedd4bf9.pdf

دانشگاه شهید بهشتی پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی 2588-6835 16 1 2025 10 23 The Function of Logotherapy in the Novel "Al-Noum fi Haql al-Karaz" by Azhar Jergis Based on Viktor Frankl's Theory کارکردِ معنادرمانی در رمان «النُوم فی حَقل الکَرَز» اثر أزهر جرجیس براساس نظریهٔ ویکتور فرانکل 182 201 106497 10.48308/jalc.2025.238471.1372 FA علی خالقی گروه آموزش زبان و ادبیات عربی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران حسن نجفی گروه آموزش زبان و ادبیات عربی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران Journal Article 2025 01 27 Statement of the Problem and Objective: Given that the novel Sleeping in a Cherry Orchard (Al-Nūm fī Ḥaql al-Karaz) by Azhar Jergis deeply explores themes of spiritual turmoil, loss of identity, and the search for peace in two contrasting environments—Iraq and Norway—this study seeks to analyze the function of Logotherapy, Viktor Frankl’s existential school of thought, within the novel. The work’s emphasis on the quest for meaning in life, disillusionment, and moral struggle makes it an ideal ground for the application of Frankl’s theory. The central question addressed is: How does Azhar Jergis employ the three core components of Logotherapy—creative values, experiential values, and attitudinal values—to portray his characters’ confrontation with suffering, inequality, and their pursuit of meaning and serenity? Furthermore, the research examines how the notions of divine unity (Tawhid) and the afterlife (Ma‘ad) operate as tools that link the experience of death to a sense of existential meaning and inner peace. The primary objective of this research is to analyze and explain the function of Viktor Frankl’s Logotherapy in Sleeping in a Cherry Orchard. The secondary objectives are: (1) to examine and interpret the direct and indirect implications of the novel through the lens of Logotherapy; (2) to identify the techniques through which the author enables his characters to find meaning in life through human experiences, moral values, and suffering; (3) to clarify the role of divine unity and the afterlife in connecting the confrontation with death to inner peace; and (4) to substantiate that the novel is not merely a narrative work but also a philosophical exploration of the meaning of life, reflecting the principles of Frankl’s therapy of meaning. Methodology: This study applies a descriptive–analytical method to explore Viktor Frankl’s theoretical components within Azhar Jergis’s Sleeping in a Cherry Orchard. Data were gathered through library research and direct textual analysis of the novel. Each of Frankl’s core concepts—creative, experiential, and attitudinal values—was traced in the text, with corresponding evidence analyzed to determine how they contribute to the work’s overall philosophical and psychological dimensions. Discussion and Analysis: Azhar Jergis’s Sleeping in a Cherry Orchard is grounded in profound Logotherapeutic concepts that draw from diverse value systems and universal human experience. Logotherapy in this novel is not confined to individual crises but expands to encompass cultural and transnational dimensions, defining life in broader and more complex terms. Emotions and experiences intrinsic to human nature are presented as essential instruments for constructing meaning, particularly in the face of spiritual turmoil, leading to balance and inner peace. According to Jergis, endurance of pain and suffering yields meaning only when it leads to liberation from distress and the attainment of security—security from the threats of death, infanticide, and genocide, all of which are thematically rooted in the post-war and occupied Iraq depicted in the novel. Likewise, guilt is reinterpreted through an ethical and altruistic lens: the protagonist perceives the shame of his lost literary gift as a means of serving others, transforming guilt into purpose and suffering into redemption. Through such portrayals, Jergis translates existential struggle into a journey of moral self-realization consistent with Frankl’s principles. Findings: The findings indicate that Jergis employs human experience, moral values, suffering, and other meaning-giving elements to help his characters transcend despair and resist the injustices of life. He defines the attainment of peace amid mortality through the dual framework of divine unity and belief in the afterlife. Death serves as a central motif, approached from two distinct perspectives. The first, rooted in faith, views death as an opportunity for union with divine mercy—mirroring Frankl’s assertion that meaning can be found even in suffering and finitude. The second perspective, based on nihilism, regards death as the absolute end of existence, resulting in alienation, addiction, and despair. The ethical principles embodied in the novel—resistance, justice, altruism, and self-sacrifice—align directly with Frankl’s Logotherapy, illustrating that the salvation of humanity arises through meaning-making, moral steadfastness, and compassionate action. Ultimately, Sleeping in a Cherry Orchard emerges not merely as a story but as a literary enactment of Logotherapy’s central idea: that life retains meaning under all circumstances, even amid suffering and loss. بیان مسئله و هدف: با توجه به اینکه رمان «النُوم فی حَقل الکَرَز» نوشتهٔ أزهر جرجیس به بررسی عمیق پریشان‌خاطری، بی‌هویتی و تلاش برای یافتن آرامش در دو محیط متفاوت عراق و نروژ می‌پردازد، این پژوهش به دنبال بررسی و تحلیل کارکرد معنادرمانی (لوگوتراپی) ویکتور فرانکل در این رمان است. این رمان، به‌ویژه با محوریت جست‌و‌جوی معنای زندگی، از‌دست‌دادن هویت و سرخوردگی، بستر مناسبی را برای کاربرد نظریهٔ فرانکل فراهم می‌کند. مسئلهٔ اصلی اینجاست که چگونه أزهر جرجیس از مؤلفه‌های سه‌گانهٔ معنادرمانی (ارزش‌های آفرینش، تجربه و نگرش) برای نشان‌دادن تلاش شخصیت‌های داستان برای مقابله با رنج‌ها، نابرابری‌ها و یافتن معنا و آرامش استفاده کرده است؟ این پژوهش همچنین قصد دارد بررسی کند که چگونه مفاهیم توحیدی و معاد در رمان به‌عنوان ابزاری برای پیوند‌دادن مواجه با مرگ به معنا و آرامش درونی عمل می‌کنند. هدف اصلی این پژوهش تحلیل و تبیین کارکرد معنادرمانی ویکتور فرانکل در رمان «النُوم فی حَقل الکَرَز» است. اهداف فرعی این پژوهش عبارت است از: بررسی و تحلیل دلالت‌های مستقیم و غیرمستقیم رمان «النُوم فی حَقل الکَرَز» بر‌اساس اصول لوگوتراپی؛ شناسایی شیوه‌هایی که نویسنده از طریق آنها به شخصیت‌های داستان کمک کرده تا از طریق تجربه‌های انسانی، ارزش‌های اخلاقی و رنج‌ها به معنای زندگی دست یابند؛ رمان «النُوم فی حَقل الکَرَز» داستانی در جست‌و‌جوی فلسفی معنای زندگی و بازتابی از اصول معنادرمانی. روش‌شناسی: این تحقیق با روش توصیفی – تحلیلی به بررسی مؤلفه‌های نظریهٔ ویکتور فرانکل در رمان «النوم فی حقل الکرز» پرداخته است. جمع‌آوری داده‌ها به‌صورت کتابخانه‌ای و با مراجعه به کتب مرتبط و تحلیل رمان مذکور بوده است. تلاش شد تا با تحلیل رمان و خوانش آن، بر‌اساس نظریهٔ معنادرمانی فرانکل، مؤلفه‌های مربوطه استخراج و بر‌اساس هر مؤلفه شواهدی از متن رمان آورده و تطبیق داده شود. بحث و تحلیل: رمان «النُومُ فی حقلِ الکَرز» از ازهر جرجیس بر مفاهیمی عمیق از معنادرمانی استوار است که ریشه در نظام‌های ارزشی و تجربیات مختلف انسانی دارد. این معنادرمانی نه‌تنها به موقعیت‌های فردی محدود نمی‌شود، بلکه با مفاهیم گسترده‌تری نظیر تجربیات فرهنگی و فراملیتی گره خورده است تا زندگی را در ابعادی غنی‌تر تعریف کند. در این اثر، تکیه بر عواطف و تجربه‌هایی که از ذات انسان برمی‌خیزند، به‌عنوان ابزاری برای بخشیدن معنا به زندگی مطرح شده‌اند. این رویکرد، به‌ویژه در مواجهه با بحران‌های روحی، آرامش و تعادلی عمیق را به همراه دارد. از منظر جرجیس، تحمل درد و رنج تنها زمانی به معنادرمانی و درک حقیقی از زندگی منتهی می‌شود که بتواند به رهایی از شرایط سخت و رسیدن به وضعیتی امن بینجامد. این امنیت شامل نجات از ناامنی‌ها، مرگ، کودک‌کشی و نسل‌کشی است؛ مسائلی که در بستر شرایط حاکم بر عراقِ اشغال‌شده توسط آمریکا برجسته شده‌اند. همچنین مواجهه با احساس گناه در این داستان در پرتو نگاهی اخلاقی و ایثارگرانه معنا می‌یابد، یعنی تلاش برای آرامش بخشیدن و حمایت از دیگران. در همین راستا، شخصیت اصلی داستان شرم و گناه ناشی از تلف‌شدن استعداد ادبی خود را در قالب خدمتی به انسان‌ها تفسیر می‌کند و بدین‌گونه معنایی تازه به زندگی خود می‌بخشد. دستاوردها: دستاورد پژوهش حاضر نشان می دهد که أزهر جرجیس در رمان خود از تجربه‌های انسانی، ارزش‌های اخلاقی، رنج‌ها و دیگر مؤلفه‌های معنابخش زندگی در جهت مقابله با تکانه‌های روحی و فائق‌آمدن بر نابرابری‌ها و ناعدالتی‌های زندگی تعریف کرده کما اینکه نیل به آرامش در مواجه با مرگ را از دریچهٔ اندیشهٔ توحیدی و اعتقاد به معاد تعریف کرده است. مرگ یکی از مؤلفه‌های کلیدی در این داستان است که با دو رویکرد متفاوت به آن پرداخته شده است. رویکرد نخست، نگاهی سنتی و مبتنی بر باورهای دینی است که در آن مرگ به‌عنوان فرصتی برای هم‌نشینی و تقرب به رحمت الهی تعریف شده، بدین ترتیب رویکرد معنادرمانی موردنظر ویکتور فرانکل را جلوه‌گر ساخته است. در مقابل، رویکرد دوم بر پایهٔ پوچ‌گرایی بنا شده و مرگ را نقطهٔ پایانی زندگی می‌داند که نتیجهٔ آن در‌نهایت به افسردگی، اعتیاد به الکل و احساس بی‌ارزشی ختم می‌شود. ارزش‌های اخلاقی مطرح‌شده در داستان أزهر جرجیس کاملاً با معنادرمانی فرانکل همسو است، چراکه اندیشه‌ها و رفتار شخصیت‌های داستان بر اصولی چون مقاومت، عدالت، نوع‌دوستی، ایثار و دیگر ارزش‌های اخلاقی تکیه دارند؛ اصولی که نه‌تنها نجات بشریت را ممکن می‌سازند، بلکه به‌عنوان راهی برای رسیدن به آرامش و درمانی نهایی برای جسم‌های خسته و رنج‌کشیده عمل می‌کنند.

https://jalc.sbu.ac.ir/article_106497_537e9e24bd0e01e919807b212e9a1c7d.pdf

دانشگاه شهید بهشتی پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی 2588-6835 16 1 2025 10 23 Conceptual Pattern of the Elegy for Ahl al-Bayt (peace be upon them) in the Poetry of Diʿbil al-Khuzaʿī الگوی مفهوم‌شناختی رثای اهل بیت علیهم‌السلام در شعر دعبل خزاعی 202 230 106498 10.48308/jalc.2025.234802.1305 FA حیدر سهرابی گروه معارف اسلامی، دانشکدهٔ شهید بهشتی، دانشگاه علوم انتظامی امین، تهران، ایران Journal Article 2024 02 13 Statement of the Problem and Objective: Elegiac poetry constitutes one of the most enduring genres in Arabic and Islamic literary heritage, deeply rooted in religious, cultural, and social traditions. Beyond articulating a poet’s grief over personal loss, the elegy functions as a mirror of faith, ideology, and social consciousness. Within this framework, elegies devoted to Ahl al-Bayt (peace be upon them) occupy a distinctive place, combining emotional intensity with theological, historical, and critical dimensions. By depicting the injustices inflicted upon the Prophet’s family—especially in the tragedy of Karbalāʾ—these elegies have contributed profoundly to the formation of Shiʿi identity and the transmission of its doctrinal and moral values. Among the Abbasid poets, Diʿbil al-Khuzaʿī stands out as a loyal adherent of the Ahl al-Bayt and a central figure in the development of Shiʿi lamentation poetry. His compositions—particularly the celebrated Qaṣīda al-Tāʾiyya al-Kubrā—combine linguistic mastery with conceptual depth, intertwining his personal sorrow with the collective anguish of the Shiʿi community. Characterized by poignant diction, vivid imagery, and powerful religious themes, Diʿbil’s elegies sustain the collective memory of Shiʿism and serve as instruments of identity formation. Despite numerous studies on Abbasid poetry, a systematic conceptual analysis of Diʿbil’s elegiac corpus remains essential. Such analysis reveals not only his expressive strategies but also the cultural, political, and theological functions of his verse. This study therefore aims to construct a conceptual model elucidating the principal components of Diʿbil’s elegies for Ahl al-Bayt (peace be upon them) and to demonstrate their role in consolidating Shiʿi religious identity under the Abbasid caliphate. Methodology: The research adopts a qualitative approach, focusing on the elegiac themes for Ahl al-Bayt in Diʿbil al-Khuzaʿī’s poetry. Primary data were drawn from Dīwān Diʿbil al-Khuzaʿī, as edited by Ḥasan Ḥammād and ʿAbd al-Ṣāḥib ʿImrān al-Dujaylī, complemented by historical and literary sources such as al-Aghānī, Wafayāt al-Aʿyān, and annotated commentaries. The analytical unit comprised all poems and verses directly related to the elegy of Ahl al-Bayt. Following triple-stage coding—basic, organizing, and integrative—the data were managed using Citavi and analyzed with MAXQDA software to map the conceptual structure. Validity and reliability were ensured through triangulation, document cross-analysis, and random recoding. Discussion and Analysis: Content analysis of Diʿbil’s Dīwān reveals that his elegy transcends mere personal mourning, functioning instead as a framework for articulating Shiʿi identity, political dissent, and the moral supremacy of Ahl al-Bayt. The category “calamity and oppression” emerges as the most frequent and central organizing code, indicating that Diʿbil builds his elegiac structure around depictions of historical tragedies and injustices visited upon the Prophet’s family—images that evoke collective empathy and reinforce communal solidarity. Alongside this central motif, the codes “virtue and rank” and “devotion and love” are prominent. By exalting the spiritual and moral virtues of Ahl al-Bayt and emphasizing their divinely sanctioned status, Diʿbil redefines legitimate religious authority in opposition to the political power of the Abbasid caliphs. The dimension of maḥabba (devotion and love) manifests the poet’s inner attachment and transforms the elegy into a text suffused with reverence and fidelity. Additional imagery—martyrdom, weeping, sacred tombs, ruins, thirst, severed heads—intensifies the sensory and visual power of the poems, recreating scenes of grief and resistance that animate the Shiʿi historical imagination. These images not only evoke lament but also sanctify memory, turning geographical and material sites into markers of faith and identity. Furthermore, Diʿbil’s satirical attacks on the enemies of the Prophet’s household inject a sharp critical edge, elevating the elegy from passive mourning to an instrument of protest and defiance against Abbasid hegemony. The overall conceptual network that emerges from the analysis integrates emotional, historical, theological, and political layers. Thus, Diʿbil’s elegies function as both aesthetic compositions and ideological texts that preserve collective memory and affirm Shiʿi resistance. His poetry stands as a testament to the endurance of cultural identity under oppression and remains a foundational source for the study of Shiʿi ritual literature. Findings: (1) Diʿbil’s elegiac corpus constitutes a multilayered semantic system, in which grief, protest, and devotion are intricately interwoven. (2) The dominant conceptual axis—the suffering and persecution of Ahl al-Bayt—forms the structural core of his elegies. (3) Secondary yet reinforcing motifs—virtues of the Prophet’s family and expressions of love and attachment—underscore the doctrinal and affective dimensions of his art. (4) Vivid references to sacred places and funerary imagery generate a ritual and sensory experience for the audience, enhancing spiritual empathy. (5) His biting tone toward adversaries transforms lamentation into a vehicle of political protest, bridging aesthetic expression with social activism. Accordingly, Diʿbil al-Khuzaʿī’s poetic heritage can be regarded as a cultural and theological document that encapsulates the Shiʿi collective identity and its enduring struggle for justice and remembrance. بیان مسئله و هدف: ادبیات رثایی یکی از گونه‌های برجسته و ماندگار در میراث شعری عربی و اسلامی است که ریشه در سنت‌های دینی، فرهنگی و اجتماعی دارد. این گونهٔ ادبی، فراتر از بیان اندوه شاعر نسبت به فقدان عزیزان یا شخصیت‌های برجستهٔ جامعه، بازتاب‌دهندهٔ باورها، ارزش‌ها و شرایط اجتماعی شاعر نیز هست. در این چهارچوب، مرثیه‌های مربوط به اهل‌بیت (علیهم‌السلام) جایگاه ویژه‌ای دارند، زیرا، در کنار ابعاد عاطفی، مضامین اعتقادی و تاریخی و انتقادی را نیز دربرمی‌گیرند. این مراثی با به‌تصویر‌کشیدن ستم‌هایی که بر خاندان پیامبر (ص) به‌ویژه در واقعهٔ کربلا روا داشته شد، نقش مؤثری در شکل‌گیری هویت شیعی و انتقال مفاهیم اعتقادی ایفا کرده‌اند. دِعبل خُزاعی، از برجسته‌ترین شاعران دورهٔ عباسی و از پیروان وفادار اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، نقشی کلیدی در گسترش و تثبیت این گونهٔ شعری داشته است. مراثی او، به‌ویژه «قصیدهٔ تائیهٔ کبری»، نه‌تنها از نظر هنری و زبانی برجسته‌اند، بلکه از نظر مفهومی نیز ژرف بوده و اندوه شخصی شاعر را با رنج جمعی جامعهٔ شیعی پیوند می‌دهند. ویژگی شاخص مراثی دِعبل کاربرد واژگان احساسی، تصویرسازی‌های برانگیزاننده و مضامین دینی است که تأثیر عمیقی بر مخاطب می‌گذارد و در بازتولید حافظهٔ جمعی شیعیان نقش دارد. با وجود پژوهش‌های انجام‌شده دربارهٔ شعر عباسی و مراثی اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، تحلیل نظام‌مند مؤلفه‌های ساختاری و مفهومی در آثار دِعبل همچنان ضرورتی علمی است، چراکه فهم این مؤلفه‌ها نه‌تنها الگوهای بیانی شعر او را آشکار می‌سازد، بلکه در تحلیل عمیق‌تر کارکردهای فرهنگی، دینی و اجتماعی آن مؤثر است. این پژوهش به‌صورت کیفی به بررسی محتوای مراثی دِعبل خُزاعی که در رثای اهل‌بیت (علیهم‌السلام) سروده شده‌اند می‌پردازد و در‌صدد آن است که مؤلفه‌های اصلی شکل‌دهندهٔ این گونهٔ شعری را شناسایی کند. هدف این تحقیق ارائهٔ الگویی مفهومی است که، ضمن تبیین شیوه‌های بیانی شاعر، نقش مراثی او را در تقویت هویت دینی و بازنمایی باورهای شیعی در دوران عباسی نشان دهد. روش‌شناسی: با توجه به تمرکز پژوهش بر تحلیل مضامین رثایی مرتبط با اهل‌بیت (علیهم‌السلام) در شعر دِعبل خُزاعی، این مطالعه بر پایهٔ رویکرد کیفی انجام شده است. داده‌های اصلی از دیوان دِعبل خُزاعی، شرح حسن حماد و نسخهٔ تدوین‌شده توسط عبدالصاحب عمران الدجیلی گردآوری شد. همچنین منابع تاریخی و ادبی مانند الاغانی، وفیات الاعیان و تحلیل، شرح و ترجمهٔ دیوان دِعبل خُزاعی نیز برای دقت و جامعیت بیشتر مورد استفاده قرار گرفت. واحد تحلیل تمام قصاید و ابیاتی بود که به موضوع رثای اهل‌بیت (علیهم‌السلام) مربوط می‌شد. پس از کدگذاری داده‌ها، در سه مرحلهٔ پایه و سازمان‌دهنده و فراگیر، داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار Citavi سامان‌دهی، سپس با نرم‌افزار MAXQDA تحلیل شد. در‌نهایت، مدل مفهومی پژوهش ترسیم گردید. برای اطمینان از روایی و پایایی یافته‌ها نیز از روش‌هایی چون مثلث‌سازی، تحلیل اسناد و بازکدگذاری تصادفی استفاده شد. بحث و تحلیل: تحلیل محتوای دیوان دِعبل خُزاعی نشان می‌دهد که این شاعر برجستهٔ عباسی مرثیه را صرفاً وسیله‌ای برای بیان اندوه عاطفی نمی‌دانست، بلکه آن را چهارچوبی برای بازنمایی هویت شیعی، اعتراض سیاسی و تثبیت جایگاه اهل‌بیت (علیهم‌السلام) به‌کار می‌برد. داده‌های استخراج‌شده از نرم‌افزار MAXQDA نشان می‌دهد که مقولهٔ «مصیبت و مظلومیت» فراوان‌ترین و جامع‌ترین کد سازمان‌دهنده در شعر اوست. این امر بیانگر آن است که دِعبل ساختار مراثی خود را عمدتاً بر محور توصیف فجایع تاریخی و ستم‌هایی بنا کرده که بر خاندان پیامبر (ص) وارد آمده است؛ امری که نوعی همدلی و هم‌نوایی جمعی را میان مخاطبان ایجاد می‌کند. در کنار این محور، کدهای «فضیلت و منزلت» و «ارادت و محبت» جایگاهی برجسته دارند. دِعبل، با بازنمایی فضایل اهل‌بیت و تأکید بر منزلت والای آنان در تاریخ و دین، نوعی بازتعریف از مرجعیت دینی و اخلاقی در برابر گفتمان رسمی خلافت عباسی ارائه می‌کند. «ارادت و محبت» نیز، به‌عنوان عنصری عاطفی و آیینی، پیوند درونی شاعر با اهل‌بیت را بازتاب می‌دهد و شعر او را به متنی آکنده از عشق و وفاداری تبدیل می‌کند. کدهای «شهید و شهادت»، «گریه و اشک»، «مضجع و مدفن»، «اشاره به ویرانه‌ها»، «تشنگی» و «سر بریده» نیز بُعد تصویری و حسی شعر را برجسته می‌سازند و به بازآفرینی صحنه‌های رثایی در ذهن مخاطب کمک می‌کنند. این مضامین فضایی اندوه‌بار پدید می‌آورند، به حافظه تاریخی شیعه زندگی می‌بخشند و از اماکن و یادگارهای اهل‌بیت (علیهم‌السلام) به‌عنوان نشانه‌های هویتی بهره می‌گیرند. افزون‌بر‌این، «هجو دشمن» در شعر دِعبل بازتاب‌دهندهٔ رویکردی انتقادی است که مرثیه را از حد سوگواری صِرف فراتر برده و آن را به متنی اعتراضی و سیاسی در برابر دستگاه خلافت بدل می‌سازد. نتیجهٔ این تحلیل نشان می‌دهد که دیوان دِعبل از شبکه‌ای چندلایه از معانی برخوردار است که بر ترکیب عناصر عاطفی، تاریخی، اعتقادی و انتقادی استوار است. از‌این‌منظر، شعر دِعبل خُزاعی فراتر از بازتاب اندوه فردی است و بیانگر هویت جمعی، مقاومت سیاسی و تداوم فرهنگی تشیع در برابر سلطهٔ عباسیان محسوب می‌شود. این ویژگی‌ها جایگاه او را در تاریخ ادبیات آیینی شیعه برجسته ساخته و اشعارش را به سندی تاریخی و گفتمانی تبدیل کرده است. دستاوردها: نتایج پژوهش حاضر نشان می‌دهد که سروده‌های دِعبل خُزاعی در حوزهٔ رثای اهل‌بیت (علیهم‌السلام) صرفاً روایت اندوه و سوگ نیستند، بلکه حامل شبکه‌ای از مضامین گوناگون‌اند که در لایه‌های معنایی متعدد در‌هم تنیده شده‌اند. مضمون «رنج‌ها و ستم‌های واردشده بر اهل‌بیت (علیهم‌السلام)» بیش از دیگر عناصر در دیوان او برجسته است و به‌عنوان ستون اصلی ساختار رثایی شعرش جایگاهی ویژه دارد. در کنار این محور، مضامینی همچون «فضایل خاندان پیامبر (ص)» و «ابراز مهر و دلبستگی» به‌عنوان عناصر تقویتی عمل کرده و ابعاد اعتقادی و شناختی شعر را برجسته می‌سازند. همچنین، اشارهٔ شاعر به مکان‌های مقدس و آرامگاه‌ها همراه، با تصویرسازی از صحنه‌های غم و اندوه، تجربه‌ای حسی و آیینی برای مخاطب پدید می‌آورد. زبان تند و گزندهٔ شاعر در نکوهش دشمنان نیز بُعدی انتقادی و اعتراضی به متن می‌بخشد و شعر او را از مرثیهٔ صِرف به بیانیه‌ای اجتماعی ـ سیاسی ارتقا می‌دهد. بر‌این‌اساس، میراث ادبی دِعبل خُزاعی را می‌توان به‌عنوان یک سند اعتقادی و فرهنگی مهم در بازنمایی هویت شیعی دانست.

https://jalc.sbu.ac.ir/article_106498_2fb81a137365045aad8cad8e7d6d0e52.pdf

دانشگاه شهید بهشتی پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی 2588-6835 16 1 2025 10 23 Using Drama as an Educational Tool to Develop Critical Language Awareness and Speaking Skills: A Case Study of the Play Ṣāḥibat al-Jalālah تطویر مهارة المحادثة من خلال المسرحیة: دراسة إحصائیة على الوعی اللغوی الناقد باستخدام مسرحیة "صاحبة الجلالة" 231 253 106499 10.48308/jalc.2025.238388.1371 FA احمد عبیات قسم اللغة العربیة وآدابها، کلیة العلوم الإنسانیة، جامعة تربیت مدرس، طهران، إیران عیسی متقی‌زاده قسم اللغة العربیة وآدابها، کلیة العلوم الإنسانیة، جامعة تربیت مدرس، طهران، إیران فرامرز میرزائی قسم اللغة العربیة وآدابها، کلیة العلوم الإنسانیة، جامعة تربیت مدرس، طهران، إیران حیات عامری قسم علم اللغة، کلیة العلوم الإنسانیة، جامعة تربیت مدرس، طهران، إیران Journal Article 2025 01 19 Statement of the Problem and Objective: Critical language awareness is a contemporary pedagogical approach that has gained significant attention for its impact on the quality of language learning. Beyond memorizing vocabulary and patterns or rehearsing superficial communicative scenarios, it cultivates learners who can analyze, debate, and interpret texts within their cultural, social, and historical contexts. In teaching Arabic to non-native speakers, however, many programs still rely on traditional, rote methods that constrain learners’ expressive range and hinder deeper understanding. Drama offers a promising alternative: as a living text that fuses dialogue, interaction, and cultural context, it allows learners to experience language in lifelike situations involving conflict and diverse perspectives. This study investigates the extent to which drama can enhance speaking skills and foster critical language awareness, and whether it can outperform traditional instruction. The applied model is Tawfiq al-Hakim’s play Ṣāḥibat al-Jalālah (Her Majesty), selected for its linguistic and cultural richness. Methodology: A mixed-methods design was used, combining a descriptive–analytical approach with a quasi-experimental intervention. The sample comprised 30 fifth-year undergraduates at the University of Tehran in the 2020–2021 academic year, purposively assigned to an experimental group (drama-based instruction) and a control group (traditional instruction). The program unfolded in three stages: (1) preparatory—introducing the play’s cultural background and learning goals; (2) interactive teaching—close analysis of selected scenes and discussion of characters and language use; and (3) applied—role-play, dialogue rewriting, and presentation of critical analyses. Pre- and post-tests measured speaking skills and critical awareness. Data were analyzed in SPSS using descriptive statistics (means, standard deviations) and inferential statistics (Kolmogorov–Smirnov, Levene’s test, and ANOVA). Discussion and Analysis: Drama-based instruction enabled students not only to acquire new linguistic knowledge but also to transfer it to varied, quasi-real contexts. At the speaking level, dramatic dialogues supported accurate pronunciation, appropriate grammatical–pragmatic choices, and richer verbal/nonverbal interaction. At the critical level, discussions of character, event, and theme strengthened logical argumentation, justification of positions, and the ability to situate texts within cultural and social frames. The approach also increased motivation and classroom participation, rendering learning more vivid, enjoyable, and productively challenging. Two practical constraints emerged: some dramatic texts are demanding for intermediate learners and may require adaptation and cultural scaffolding; and instructors need targeted preparation to manage drama activities so they move beyond performance to genuine critical analysis. Findings: Compared with the control group, the experimental group showed significant gains on three axes: (1) critical expression—deeper analysis of texts and situations; (2) linguistic interaction—greater fluency and use of advanced communication strategies; and (3) critical thinking—stronger links between texts and their cultural–social contexts. These outcomes indicate that drama is not merely entertaining but an effective pedagogical tool for elevating Arabic language learning and cultivating critical language awareness among non-native learners. As such, drama merits strategic adoption in Arabic curricula for non-native speakers. بیان المسئلة والهدف: یُعَدّ الوعی اللغوی الناقد أحد الاتجاهات التربویة المعاصرة التی تزاید الاهتمام بها فی العقود الأخیرة، لِما له من أثر مباشر فی تحسین نوعیة تعلم اللغات. فتعلم اللغة لم یعد مقتصرًا على اکتساب مفردات وتراکیب أو التدرّب على مواقف تواصلیة سطحیة، بل أصبح یرکز على بناء متعلم واعٍ قادر على التحلیل والمناقشة وفهم أبعاد النصوص فی سیاقاتها الثقافیة والاجتماعیة والتاریخیة. ویقترن هذا الوعی بامتلاک المتعلم أدوات تسمح له بالنظر إلى اللغة باعتبارها وسیلة للتفکیر والتعبیر النقدی، ولیس مجرد أداة للتواصل الوظیفی البسیط. فیما یتعلق بتعلیم اللغة العربیة للناطقین بغیرها، ما زال التوجه السائد فی العدید من البرامج التعلیمیة یقوم على أسالیب تقلیدیة ترکز على الحفظ والتلقین، مما یُبقی المتعلم فی دائرة الاستخدام المحدود للغة ویحول دون بلوغه مستویات أعمق من الفهم والتحلیل. هذا الوضع یُبرز الحاجة إلى مداخل تعلیمیة بدیلة تعزز التفکیر النقدی، وتمکّن الطلاب من التفاعل مع النصوص بوصفها جزءًا من ثقافة حیة، لا مجرد تراکیب لغویة. وهنا تبرز المسرحیة بوصفها وسیلة تعلیمیة مبتکرة قادرة على الجمع بین الجانب اللغوی والثقافی والفکری فی آن واحد. والمسرحیة نص حی یجمع بین الحوار والتفاعل والسیاق الثقافی، ویتیح للمتعلم ممارسة اللغة فی بیئة تحاکی الحیاة الواقعیة بما تحمله من مواقف، صراعات، ورؤى متباینة. لذلک، یمکن للمسرحیة أن تُسهم فی تطویر مهارات المحادثة من خلال الحوار التفاعلی، وفی تنمیة الوعی النقدی من خلال تحلیل الشخصیات والأحداث والمضامین. ومن هذا المنطلق، تهدف الدراسة الحالیة إلى الکشف عن أثر استخدام المسرحیة فی تطویر مهارات المحادثة والتفکیر النقدی لدى طلاب اللغة العربیة من الناطقین بغیرها، مع الترکیز على مدى قدرتها على کسر النمطیة السائدة فی التعلیم التقلیدی. وتتمثل الإشکالیة الرئیسة فی التساؤل إلى أی مدى یُمکن لتوظیف نص مسرحی مختار أن یحقق نتائج أفضل من الطرق التقلیدیة فی تحسین الأداء اللغوی والوعی الناقد للطلاب؟ وللإجابة عن هذا السؤال، سعى البحث إلى اختبار أثر التدریس بالمسرحیة فی بیئة تجریبیة، ومقارنة نتائجه بأداء مجموعة تلقت تعلیمًا تقلیدیًا، بغرض استکشاف الفروق ودلالاتها التربویة. وتم اختیار مسرحیة "صاحبة الجلالة" لتوفیق الحکیم نموذجًا تطبیقیًا لما تحمله من ثراء لغوی وثقافی، وهو ما جعلها أداة مناسبة لاختبار الفرضیات البحثیة. فقد أتاح النص المسرحی للطلاب فرصة الدخول فی تجربة تعلیمیة متکاملة جمعت بین القراءة النقدیة، التحلیل الثقافی، والتفاعل اللغوی. المنهجیّة: اعتمدت الدراسة المنهج المختلط الذی یجمع بین المنهج الوصفی التحلیلی لفهم أبعاد الظاهرة وتفسیرها، والمنهج شبه التجریبی لقیاس أثر البرنامج التعلیمی. شملت العینة 30 طالبًا من السنة الخامسة فی مرحلة البکالوریوس بجامعة طهران للعام الدراسی 2020–2021م، تم اختیارهم بطریقة قصدیة وتقسیمهم إلى مجموعتین: تجریبیة تلقت برنامجًا تعلیمیًا قائمًا على المسرحیة، وضابطة استمرت على النهج التقلیدی. تألف البرنامج من ثلاث مراحل رئیسة: (1) مرحلة تمهیدیة رکزت على تقدیم السیاق الثقافی للمسرحیة وتوضیح أهداف التعلم؛ (2) مرحلة التدریس التفاعلی التی تضمنت تحلیل نصوص مختارة ومناقشة الشخصیات واللغة المستخدمة؛ (3) مرحلة تطبیقیة اعتمدت على تمثیل الأدوار، إعادة صیاغة الحوارات، وتقدیم تحلیلات نقدیة للنص. ولقیاس التطور، استُخدمت اختبارات قبلیة وبعدیة لمهارات المحادثة والوعی النقدی، وحُللت البیانات عبر برنامج SPSS باستخدام الإحصاء الوصفی (المتوسطات والانحرافات المعیاریة) والإحصاء الاستدلالی (اختبار کولموجروف–سمیرنوف، اختبار لیفین، وتحلیل الفروق بین المجموعتین). المناقشة والتحلیل: أظهرت تجربة التدریس القائم على المسرحیة أن الطلاب لم یکتسبوا معارف لغویة جدیدة فحسب، بل أصبحوا قادرین نوعا ما على توظیفها فی سیاقات واقعیة متنوعة. فعلى مستوى المحادثة، وفرت الحوارات المسرحیة مادة غنیة للتدریب على النطق الصحیح، استخدام التراکیب المناسبة، وتطویر مهارات التفاعل اللفظی وغیر اللفظی. أما على مستوى التفکیر الناقد، فقد ساعدت مناقشة الشخصیات والأحداث على تدریب الطلاب على تقدیم حجج منطقیة، وتبریر مواقفهم، وربط النصوص بسیاقاتها الثقافیة والاجتماعیة، وکشفت المناقشة أیضًا أن المسرحیة أسهمت فی تحفیز الدافعیة لدى الطلاب، إذ شعروا أن التعلم أصبح أقرب إلى تجربة حیة تتسم بالمتعة والتحدی معًا، مما انعکس على مستوى مشارکتهم فی الأنشطة الصفیة. کما بینت النتائج أن هذا النوع من التدریس یساعد على دمج العناصر الثقافیة فی عملیة تعلم اللغة، وهو أمر یفتقر إلیه التعلیم التقلیدی عادة، ومع ذلک، لا یمکن إغفال بعض التحدیات؛ أبرزها صعوبة بعض النصوص المسرحیة على الطلاب ذوی المستویات اللغویة المتوسطة، مما استدعى تکییف النصوص وشرح خلفیاتها الثقافیة. کما أظهرت التجربة الحاجة إلى إعداد المعلمین وتدریبهم على إدارة الأنشطة المسرحیة بطرق تربویة فاعلة، إذ إن غیاب التوجیه قد یحول الأنشطة التمثیلیة إلى مجرد أداء شکلی بعید عن التحلیل النقدی المطلوب، ورغم هذه التحدیات، تؤکد التجربة أن المسرحیة تُمثّل خیارًا واعدًا لتطویر برامج تعلیم العربیة للناطقین بغیرها، لما تحمله من إمکانات تعلیمیة تجمع بین اللغة، الثقافة، والفکر النقدی فی نسق واحد. الإنجازات: أظهرت الاختبارات أن المجموعة التجریبیة حققت تحسنًا واضحًا مقارنة بالمجموعة الضابطة فی ثلاثة محاور أساسیة، التعبیر النقدی وهی إظهار قدرة أعمق على تحلیل النصوص والمواقف، والتفاعل اللغوی بتحسن ملحوظ فی الطلاقة، واستخدام استراتیجیات تواصل متقدمة، والتفکیر النقدی بتنمیة مهارات الربط بین النصوص وسیاقاتها الثقافیة والاجتماعیة، وتؤکد هذه النتائج أن المسرحیة لیست مجرد وسیلة ترفیهیة، بل أداة تعلیمیة فاعلة قادرة على الارتقاء بمستوى تعلم اللغة العربیة وتطویر وعی المتعلمین النقدی، بما یجعلها خیارًا استراتیجیًا جدیرًا بالتبنی ضمن مناهج تعلیم العربیة للناطقین بغیرها.

https://jalc.sbu.ac.ir/article_106499_4db02cb8d99e9b2768f02977587ad06d.pdf