Arabic Literature Bulletin

Using Drama as an Educational Tool to Develop Critical Language Awareness and Speaking Skills: A Case Study of the Play Ṣāḥibat al-Jalālah

10.48308/jalc.2025.238388.1371
Volume 16, Issue 1 - Serial Number 30
November 2025
Pages 231-253
Arabic Literature Bulletin

Document Type : علمی - پژوهشی

Authors

Ahmad Abiyat 1
Isa motaghizadeh 2
faramarz mirzaei 1
Hayat ameri 3

1 Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran

2 modaresDepartment of Arabic Language and Literature, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran

3 Department of Linguistics, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran

Abstract
Statement of the Problem and Objective: Critical language awareness is a contemporary pedagogical approach that has gained significant attention for its impact on the quality of language learning. Beyond memorizing vocabulary and patterns or rehearsing superficial communicative scenarios, it cultivates learners who can analyze, debate, and interpret texts within their cultural, social, and historical contexts. In teaching Arabic to non-native speakers, however, many programs still rely on traditional, rote methods that constrain learners’ expressive range and hinder deeper understanding. Drama offers a promising alternative: as a living text that fuses dialogue, interaction, and cultural context, it allows learners to experience language in lifelike situations involving conflict and diverse perspectives. This study investigates the extent to which drama can enhance speaking skills and foster critical language awareness, and whether it can outperform traditional instruction. The applied model is Tawfiq al-Hakim’s play Ṣāḥibat al-Jalālah (Her Majesty), selected for its linguistic and cultural richness.
Methodology: A mixed-methods design was used, combining a descriptive–analytical approach with a quasi-experimental intervention. The sample comprised 30 fifth-year undergraduates at the University of Tehran in the 2020–2021 academic year, purposively assigned to an experimental group (drama-based instruction) and a control group (traditional instruction). The program unfolded in three stages: (1) preparatory—introducing the play’s cultural background and learning goals; (2) interactive teaching—close analysis of selected scenes and discussion of characters and language use; and (3) applied—role-play, dialogue rewriting, and presentation of critical analyses. Pre- and post-tests measured speaking skills and critical awareness. Data were analyzed in SPSS using descriptive statistics (means, standard deviations) and inferential statistics (Kolmogorov–Smirnov, Levene’s test, and ANOVA).
Discussion and Analysis: Drama-based instruction enabled students not only to acquire new linguistic knowledge but also to transfer it to varied, quasi-real contexts. At the speaking level, dramatic dialogues supported accurate pronunciation, appropriate grammatical–pragmatic choices, and richer verbal/nonverbal interaction. At the critical level, discussions of character, event, and theme strengthened logical argumentation, justification of positions, and the ability to situate texts within cultural and social frames. The approach also increased motivation and classroom participation, rendering learning more vivid, enjoyable, and productively challenging. Two practical constraints emerged: some dramatic texts are demanding for intermediate learners and may require adaptation and cultural scaffolding; and instructors need targeted preparation to manage drama activities so they move beyond performance to genuine critical analysis.
Findings: Compared with the control group, the experimental group showed significant gains on three axes: (1) critical expression—deeper analysis of texts and situations; (2) linguistic interaction—greater fluency and use of advanced communication strategies; and (3) critical thinking—stronger links between texts and their cultural–social contexts. These outcomes indicate that drama is not merely entertaining but an effective pedagogical tool for elevating Arabic language learning and cultivating critical language awareness among non-native learners. As such, drama merits strategic adoption in Arabic curricula for non-native speakers.

Keywords

Arabic language teaching to non-native speakers
Ṣāḥibat al-Jalālah
speaking skills
critical language awareness
Tawfiq al-Hakim
Subjects

Article Title العربیة

کاربست نمایشنامه به‌عنوان ابزار آموزشی برای توسعهٔ آگاهی زبانی انتقادی مهارت‌ مکالمه: بررسی موردی نمایشنامه «صاحبة الجلالة»

Abstract العربیة
بیان مسئله و هدف: آگاهی زبانی انتقادی یکی از رویکردهای تربیتی معاصر به شمار می‌رود که در دهه‌های اخیر توجه زیادی را به خود جلب کرده است، زیرا تأثیر مستقیمی بر بهبود کیفیت یادگیری زبان‌ها دارد. یادگیری زبان دیگر به حفظ واژگان و ساختارها یا تمرین موقعیت‌های ارتباطی سطحی محدود نمی‌شود، بلکه بر پرورش زبان‌آموزی آگاه متمرکز است که توانایی تحلیل، بحث و درک ابعاد متون را در بسترهای فرهنگی، اجتماعی و تاریخی آنها داشته باشد. این آگاهی با تجهیز زبان‌آموز به ابزارهایی همراه است که به او امکان می‌دهد زبان را نه صرفاً وسیله‌ای برای ارتباط ساده، بلکه ابزاری برای اندیشیدن و بیان انتقادی بداند. در زمینهٔ آموزش زبان عربی به غیربومیان، هنوز رویکرد غالب در بسیاری از برنامه‌های آموزشی مبتنی بر روش‌های سنتیِ حفظ و تلقین است، که زبان‌آموز را در دایرهٔ استفاده محدود زبانی نگه می‌دارد و مانع رسیدن او به سطوح عمیق‌تر فهم و تحلیل می‌شود. این وضعیت نیاز به رویکردهای جایگزین را برجسته می‌کند؛ رویکردهایی که اندیشهٔ انتقادی را تقویت کرده و دانشجویان را قادر سازد تا با متون همچون بخشی از فرهنگی زنده، نه صرفاً ساختارهای زبانی، تعامل کنند. در این میان، نمایشنامه به‌عنوان ابزاری آموزشی نوآورانه مطرح می‌شود که توانایی پیوند‌دادن جنبه‌های زبانی، فرهنگی و فکری را به‌طور همزمان دارد. نمایشنامه متنی زنده است که گفت‌وگو، تعامل و زمینهٔ فرهنگی را در خود جمع می‌کند و به زبان‌آموز امکان می‌دهد زبان را در محیطی شبیه زندگی واقعی، همراه با موقعیت‌ها، تعارض‌ها و دیدگاه‌های متفاوت، تجربه کند. از‌این‌رو، نمایشنامه می‌تواند در توسعهٔ مهارت‌های مکالمه از طریق گفت‌وگوی تعاملی و در پرورش آگاهی انتقادی از طریق تحلیل شخصیت‌ها، رویدادها و مضامین نقش‌آفرینی کند. بر‌این‌اساس، پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر به‌کارگیری نمایشنامه در بهبود مهارت‌های گفتاری و تفکر انتقادی زبان‌آموزان عربیِ غیربومی انجام گرفته است، با تمرکز بر میزان توانایی آن در شکستن الگوهای سنتی آموزش. مسئلهٔ اصلی این است که تا چه حد می‌توان از یک متن نمایشی برگزیده برای دست‌یابی به نتایجی بهتر از روش‌های سنتی در بهبود عملکرد زبانی و آگاهی انتقادی استفاده کرد. برای پاسخ به این پرسش، پژوهش در محیطی آزمایشی به سنجش تأثیر تدریس با نمایشنامه پرداخته و نتایج آن را با عملکرد گروهی که آموزش سنتی دیده‌اند مقایسه کرده است. نمایشنامهٔ «صاحبة الجلالة» اثر توفیق‌الحکیم به‌دلیل غنای زبانی و فرهنگی به‌عنوان الگوی کاربردی انتخاب شد. این متن نمایشی فرصتی برای دانشجویان فراهم آورد تا تجربه‌ای آموزشی جامع شامل خوانش انتقادی، تحلیل فرهنگی و تعامل زبانی داشته باشند.



روش‌شناسی: این پژوهش از رویکرد ترکیبی استفاده کرده است که شامل روش توصیفی– تحلیلی برای فهم و تبیین ابعاد پدیده، و روش شبه‌تجربی برای سنجش تأثیر برنامهٔ آموزشی می‌شود. نمونهٔ مورد مطالعه شامل ۳۰ دانشجوی سال پنجم مقطع کارشناسی دانشگاه تهران در سال تحصیلی ۲۰۲۱–۲۰۲۰ بود که به‌صورت هدفمند انتخاب و به دو گروه تقسیم شدند: گروه آزمایشی (آموزش مبتنی بر نمایشنامه) و گروه کنترل (ادامهٔ روش کنترل). برنامهٔ آموزشی سه مرحله داشت: مرحلهٔ مقدماتی (ارائهٔ زمینهٔ فرهنگی نمایشنامه و تبیین اهداف یادگیری)، دوم) مرحلهٔ تدریس تعاملی (تحلیل متون منتخب و بحث دربارهٔ شخصیت‌ها و زبان به‌کاررفته)، سوم ) مرحلهٔ کاربردی (اجرای نقش، بازنویسی گفت‌وگوها و ارائهٔ تحلیل‌های انتقادی). برای سنجش پیشرفت، آزمون‌های پیشین و پسین در مهارت‌های گفتاری و آگاهی انتقادی اجرا شد و داده‌ها با نرم‌افزار SPSS از طریق آمار توصیفی (میانگین‌ها و انحراف معیار) و آمار استنباطی (آزمون کلموگروف–اسمیرنوف، آزمون لوین و تحلیل واریانس) تحلیل گردید.



بحث و تحلیل: آموزش مبتنی بر نمایشنامه نشان داد که دانشجویان نه تنها دانش زبانی جدیدی کسب کردند، بلکه تا حدی توانستند آن را در موقعیت‌های واقعی متنوع به‌کار گیرند. در سطح مکالمه، گفت‌وگوهای نمایشی منبعی غنی برای تمرین تلفظ صحیح، استفاده از ساختارهای مناسب و توسعهٔ مهارت‌های تعامل کلامی و غیرکلامی فراهم آورد. در سطح تفکر انتقادی نیز بحث دربارهٔ شخصیت‌ها و رویدادها موجب پرورش توانایی استدلال منطقی، توجیه مواضع و پیوند‌دادن متون به بسترهای فرهنگی و اجتماعی شد. نتایج همچنین نشان داد که نمایشنامه انگیزهٔ دانشجویان را افزایش داد و یادگیری را به تجربه‌ای زنده، لذت‌بخش و چالش‌برانگیز بدل ساخت، که در سطح مشارکت آنان در فعالیت‌های کلاسی بازتاب یافت. با وجود این، چالش‌هایی نیز وجود داشت؛ از‌جمله دشواری برخی متون نمایشی برای زبان‌آموزان در سطح متوسط، که نیازمند ساده‌سازی و توضیح زمینه‌های فرهنگی بود. همچنین روشن شد که معلمان باید برای مدیریت آموزشی فعالیت‌های نمایشی آموزش ببینند، زیرا نبود هدایت می‌تواند فعالیت‌ها را به اجرای صوری و فاقد تحلیل انتقادی تبدیل کند. با وجود این، تجربه نشان می‌دهد که نمایشنامه گزینه‌ای نویدبخش برای توسعهٔ آموزش عربی به غیربومیان است، زیرا ظرفیت‌های زبانی، فرهنگی و انتقادی را در قالبی واحد گرد هم می‌آورد.



دستاوردها: آزمون‌ها نشان داد که گروه آزمایشی نسبت به گروه کنترل بهبود قابل‌توجهی در سه محور اصلی داشت: بیان انتقادی (توانایی عمیق‌تر در تحلیل متون و موقعیت‌ها)، و تعامل زبانی (پیشرفت در روانی گفتار و استفاده از راهبردهای ارتباطی پیشرفته)، و تفکر انتقادی توانایی پیوند متون با زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی. این نتایج تأیید می‌کند که نمایشنامه نه وسیله‌ای صرفاً سرگرم‌کننده، بلکه ابزاری آموزشی کارآمد برای ارتقای یادگیری زبان عربی و پرورش آگاهی انتقادی زبان‌آموزان است و می‌تواند به‌عنوان گزینه‌ای راهبردی در برنامه‌های آموزش عربی به غیربومیان به‌کار گرفته شود.



واژگان کلیدی: آموزش زبان عربی به غیر‌بومی‌ها، نمایشنامهٔ «صاحبة الجلالة»، مهارت مکالمه، رویکرد آگاهی زبانی انتقادی، توفیق الحکیم

Keywords العربیة

  • آموزش زبان عربی به غیر‌بومی‌ها
  • نمایشنامهٔ «صاحبة الجلالة»
  • مهارت مکالمه
  • رویکرد آگاهی زبانی انتقادی
  • توفیق الحکیم
إبراهیم سلیمان النفیسة، هدى، (1439ق)، استراتیجیات تدریس مهارة الکلام لدى معلمی اللغة العربیة لغة ثانیة ومعلماتها، السعودیة، معهد تعلیم اللغة العربیة.
إبراهیم، إبراهیم محمد، (2004م)، التعلیم المفتوح وتعلیم الکبار: رؤى وتوجیهات، القاهرة، دار العربی.
إبراھیم، مجدی عزیز، (2009م)، معجم مصطلحات ومفاهیم التعلیم والتعلم، القاهرة، عالم الکتب، ط1.
ابن منظور، (2003م)، لسان العرب، المجلد السابع، بیروت، دارصادر.
أبونبیل، لینا مغلی ومصطفى قسیم هیلات، (۲۰۰۸م)، الدراما والمسرح فی التعلیم: النظریة والتطبیق، دار الرایة الدولیة للصحافة والإعلام.
أحمد سر أحمد التاج، (2004م)، الحوار التعلیمی ودوره فی تعلیم اللغة العربیة للناطقین بغیرها، رسالة ماجستیر غیر منشورة.
أحمد فؤاد علیان، (۲۰۱۰م)، المهارات اللغویة وطرائق تدریسها، الریاض، دار السلام.
الأغا، إحسان خلیل واللولو فتحیة صبحی، (۲۰۰۹م)، تدریس العلوم فی التعلیم العام، غزة، فلسطین، کلیة التربیة، الجامعة الإسلامیة.
بدر، صبا، (2022م)، «أثر مسرحة المناهج فی تطویر مهارتی المحادثة والاستماع فی تعلیم اللغة العربیة للناطقین بغیرها»، مجلة العلوم والإنسانیة والطبیعیة، المجلد 3، العدد 6.
برون، دوقلاس، (1994م)، مبادئ تعلُّم وتعلیم اللغة، ترجمة إبراهیم القعید وعبد الرحمن الشمری، مکتب التربیة العربیة لدول الخلیج.
البصیص، حاتم حسین، (2011م)، تنمیة مهارات القراءة والکتابة استراتیجیات متعددة للتدریس والتقویم، دمشق، وزارة الثقافة، منشورات الهیئة العامة السوریة للکتاب.
بلهیش، عائشة، (1441ق)، «أثر استخدام القصص الرقمیة على الطالبات ذوات صعوبات تعلم القراءة فی تحسین مهارات (القراءة الجهریة/التمییز/ التحلیل)»، مجلة جامعة طیبة، للآداب والعلوم الإنسانیة، السنة السابعة، العدد 21.
بن عیسى، نورالدین، (2011م)، سیکولوجیة الشخصیة فی مسرح الطفل، رسالة ماجستیر، جامعة وهران، قسم الفنون الدرامیة.
حسن الربابعة، حسن وقتیبة یوسف الحباشنة، (2015م)، «أثر استخدام الدراما التعلیمیة فی تنمیة مهارات التحدث (التعبیر الشفوی) وتحسین التحصیل لدى طلبة اللغة العربیة للناطقین بغیرها»، دراسات العلوم الإنسانیة والاجتماعیة، المجلد 42، العدد 3.
حسین، کمال الدین، (2005م)، المسرح التعلیمی، المصطلح والتطبیق، الدار المصریة اللبنانیة.
خصاونة، نجوى أحمد سلیم، (2012م)، «فاعلیة الدراما المسرحیة فی تنمیة مهارات المحادثة الشفویة لدى طالبات المرحلة الإبتدائیة»، دار سمات للدراسات والأبحاث، المجلة التربویة الدولیة المتخصصة، الأردن، المجلد الأول، العدد 4.
الدلیل التطبیقی لمنهاج التربیة التحضیریة، (2017م)، وزارة التربیة الوطنیة، مدیریة التعلیم الأساسی، اللجنة الوطنیة للمناهج، الجزائر.
ریکو، بول، (1999م)، الوجود والزمان والسرد، تر: سعید الغنامی، الدار البیضاء، المغرب/ بیروت، لبنان،المرکز الثقافی العربی.
الشتیوی، محمد، (1391ش)، «ملحوظات حول المسرح التربوی»، مجلة عالم الفکر، الکویت، المجلد 18، العدد 4، 1998.
شحاتة، حسن، (2004م)، أدب الطفل العربی دراسات وبحوث، القاهرة، الدار المصریة اللبنانیة.
عبدالرزاق اسعد، ود. عونی کرومی، (1980م)، طرق تدریس التمثیل، مؤسسة دار الکتب للطباعة والنشر، العراق، جامعة الموصل.
کنجی، نرکس ومریم جلائی، «تدریس القصة القصیرة لمتعلمی العربیة من الناطقین بغیرها فی ضوء المدخل الاتصالی»، فصلیة اللسان المبین (بحوث فی الأدب العربی)، علمیة محکمة، العدد العاشر، صص160-181.
اللوح، أحمد حسن، (2001م)، «فعالیة برنامج مقترح باستخدام المسرح التعلیمی لتنمیة مهارات التواصل الشفوی لدى طلاب الصف السابع الاساسی فی ضوء مدخل التواصل اللغوی»، رسالة دکتوراه، جامعة عین شمس.
متقی زاده، عیسى، میرزائی، فرامرز، کلاشی، محمد وکیانی، غلامرضا، (2022م)، «مدى تأثیر استخدام قصص الأطفال العربیة فی ترقیة مهارة قراءة اللغة العربیة للأطفال والناشئین الإیرانیین: قصص الأطفال الاجتماعیة نموذجا»، مجلة الناطقین بغیر اللغة العربیة، المجلد 5، العدد 15، 31 أکتوبر/تشرین الأول 2022، صص 153-186، المؤسسة العربیة للتربیة والعلوم والآداب.
الناصر، محمد وحمدی نرجس، (2011م)، «أثر التدریس باستخدام الدراما وفق منحى مسرحة المناهج لمادة قواعد اللغة العربیة فی التحصیل الدراسی وتنمیة مهارتی الاستماع والتحدث لدى تلامیذ الصف السادس الابتدائی فی مدینة القطیف فی المملکة العربیة السعودیة»، دراسات العلوم التربویة، المجلد 38، العدد 1.
یاسة، ظریفة،  (2009م) «الوظائف التداولیة فی المسرح مسرحیة "صاحب الجلالة" لتوفیق الحکیم - نموذجا»، رسالة ماجستیر، جامعة منتوری، الجزائر.
Dubin. F, (1993), “Predicting word meanings from contextual clues: Evidence from L1 readers.In Huckin, T., Haynes, M., and Coady, J (Ed.), Second language reading and vocabulary learning” (pp. 181-202). Norwood, N.J.: Ablex.
Escribano. Markel, (2017), “Denotation and Connotation in Hillary Clinton and Donald Trump: discourse analysis of the 2016 presidential debates”, Universidad pontificia Comillas , Facultade of Ciencias Humanas Y Sociales, Madrid.
McCarthy, M. J, (1988), Some vocabulary patterns in conversation. In R. A. Carter and M. J.
McKown, Brigitte A. & Barnett ‘Cynthia L, (2007), Improving reading comprehension through higher- order thinking skills, An Action Research Project, Saint Xavier University. Chicago- Illinois.
Nation, I. S. P, (2001), Learning vocabulary in another language, Cambridge: Cambridge University Press.
Stephanie,Wessels, (2016), “Promoting Vocabulary Learning fro English Learners”, The Read- ing Teavhers, Vol. 65, N 1 (September 2011), pp. 418.
Walters, J.M, (2004), “Teaching the use of context to infer meaning™ . A longitudinal survey of L1 and L2 vocabulary research'. Language Teaching.
  • Receive Date 19 January 2025
  • Revise Date 08 July 2025
  • Accept Date 31 August 2025

Home

Guide for Authors

Submit Manuscript

Reviewers

Contact Us

Licensing Policy

Copyright Policy

Self-archiving policies for authors

Plagiarism Policy

Open Access Statement