دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی

الگوهای جهان‌ متن، گفتمان و زیرشمول در مجموعه شعری «شاهِدَةُ قَبرٍ مِنْ رخامِ الْکَلِماتِ» یحیی سماوی با تکیه بر نظریه پل ورث

10.48308/jalc.2025.240189.1399

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران

چکیده
بیان مسئله و هدف: زبان­‌شناسی شناختی از عناصر اصلی علم زبان­‌شناسی است که برای دریافت پیام به بررسی ارتباط میان ساختار و زبان با متن می­‌پردازد. هر شاعری با توجه به حوزهٔ ادبی و شرایطی که در آن قرار گرفته عناصر ویژه­‌ای را که متناسب با مفاهیم مدنظرش است گزینش و میان زبان شعری خویش با مقصود اصلی پیوستگی ایجاد می­‌کند. بررسی هر کدام از ابعاد و لایه­‌های گفتمانی برای رساندن مقصود به مخاطب قابلیت واکاوی دارد. پل ورث از نظریه‌پردازان مشهور حیطهٔ زبان‌شناسی شناختی است که نظریه‌اش جامع و شامل نظریه‌های پیشین است و با تکیه بر نظریهٔ وی می­‌توان به درک بهتری از یک اثر ادبی دست یافت. ورث، در نظریهٔ متن خود، مفهوم اساسی زبان­‌شناسی متن و زبان­‌شناسی شناختی را با هم تلفیق و فرایندی را تکمیل می‌­کند که همانند آن در آثار برجستهٔ قبلی مانند مقدمه­‌ای بر زبان­‌شناسی متن بوگراند و درسلر (1981م) و آثار ون دایک و کینچ (1983م) وجود ندارد. وی، در رویکرد جهان متن، متن را در سه حیطهٔ جهان متن، جهان گفتمان و جهان زیر‌شمول کاوش می‌کند؛ این رویکرد به‌دلیل جامع‌بودن قابلیت بررسی زبان­‌شناسانهٔ آثار ادبی را دارد. یحیی سماوی از شاعران سرآمد دوران معاصر عراق است که زبان شعری‌­اش با مدد‌جستن از عاطفه و خیال قوی شاعرانه‌­اش گاه پیچیده و گاه عامه‌فهم است و محور اساسی سروده‌هایش حول محور بیان فجایع و اقداماتی می‌گردد که از‌سوی اشغالگران آمریکایی صورت گرفته و شرایط زندگی در سرزمینش را تحت‌تأثیر قرار داده­ است. پژوهش حاضر در پی آن است که با ابعاد زبان‌­شناسی شناختی پل ورث که بر پایهٔ جهان متن، جهان گفتمان و جهان زیر‌شمول استوار است به بررسی جهان‌­های سه‌­گانه در اثر «شاهِدَةُ قَبرٍ مِنْ رخامِ الْکَلِماتِ» از یحیی سماوی بپردازد.
روش­‌شناسی: پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و بر‌اساس رویکرد الگوهای جهان­‌های متن، گفتمان و زیر‌شمول پل ورث به بررسی مجموعهٔ شعری «شاهِدَةُ قَبرٍ مِنْ رخامِ الْکَلِماتِ» یحیی سماوی پرداخته است.
بحث و تحلیل: زبان­‌شناسی شناختی یکی از راه‌­های اندیشیدن در ادبیات است که از منظر زبان­‌شناسی به بررسی متون ادبی می­‌پردازد. پل ورث (Paul Werth)، نظریه‌پرداز معاصر، در رویکرد جهان متن، متن را در سه حیطهٔ جهان متن، جهان گفتمان و جهان زیر‌شمول کاوش کرده؛ این رویکرد به‌دلیل جامع‌بودن قابلیت بررسی زبان­‌شناسانهٔ آثار ادبی را دارد. از آنجایی که نقد ادبی به‌دلیل محدودیت­‌هایی قادر به اتصال جهان متن به جهان خواننده و بررسی همهٔ زوایای یک متن نیست، از این رهگذر نیازمند به نظریه­‌ای است که از دیدگاه علمی و خلاقیت ادبی بتواند وارد فضای متن شود و نظریهٔ پل ورث این امکان را فراهم می­‌سازد. یحیی سماوی با توجه به اشغال سرزمینش از‌سوی آمریکایی‌ها، که شرایط جامعه را دچار خفقان کرده، مفاهیم بنیادی و اساسی اشعارش را با شیوه‌های شاعرانه و ادبی پوشانیده است. بررسی مجموعهٔ شعری «شاهدةُ قبر مِن رُخامِ الکلمات» اثر سماوی بر‌اساس رویکرد شعرشناسی شناختی پل ورث به مخاطب در دریافت مفاهیم اساسی شعر کمک شایانی می‌کند.
دستاوردها: با شناسایی عناصر جهان متن در این اثر، سیر اصلی و هدف بنیادی شاعر به‌تصویر‌کشیدن وضعیت سرزمینش به‌دست اشغالگران است. زمان در این اثر بیشترین بسامد را در گریز به گذشته و جلو‌رفت دارد که دلیل آن قرار‌دادن مخاطب در اتفاقات گذشته و ایجاد امید و تشویق به استقامت و تصویرسازی آینده‌ای روشن برای گفته‌خوانان است. مکان در این مجموعه همواره در حال تغییر است و بیشتر حس خفقان و درد و اندوه را با خود به همراه دارد و از آنجایی که مکان زندگی شاعر اشغال شده است، بیشترین توجه را به این عنصر جهان‌ساز دارد. شاعر، در جهان گفتمان، اطلاعات آنی از مفهوم مدنظرش را در اختیار خواننده قرار داده و مخاطب را با خاطرات، امیال و اهداف خویش آشنا ساخته و وارد عرصهٔ شعری خویش کرده است. وی در جهان متن با استفاده از عناصر جهان­ساز به سروده‌هایش گسترهٔ معنایی بخشیده و بخشی از بازنمایی جهان متن را در محور گروه­‌های گزاره‌­گستر قرار داده که بسامد متن تعلیمی به‌دلیل هدف‌­گستر بودن اثر حاضر بیشتر است. هر سه بُعد جهان زیر‌شمول در این مجموعه وجود دارد و شاعر در بُعد اشاری از نظر زمانی عقب‌رفت و جلو‌رفت دارد و شخصیت‌­ها را از اول شخص به سوم شخص تغییر می‌­دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Textual, Discursive, and Sub-World Patterns in Yahya Samawi’s Poetry Collection Shāhidat Qabr min Rukhām al-Kalimāt Based on Paul Werth’s Theory

نویسندگان English

Abdolahad Gheibi
Mahin Hajizadeh
Ahmadi Gader
Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Azarbaijan Shahid Madani University, Tabriz, Iran
چکیده English

Statement of the Problem and Objective: Cognitive linguistics, one of the core branches of modern linguistics, explores the relationship between language, structure, and text as a means of decoding meaning. Each poet, shaped by their literary milieu and socio-historical circumstances, selects particular linguistic and stylistic elements that correspond to their intended themes, creating coherence between poetic language and artistic purpose. Examining these discursive and structural layers is essential for understanding how meaning is conveyed to the reader. Paul Werth, a prominent theorist in the field of cognitive linguistics, proposed an integrative model that unites principles of text linguistics and cognitive linguistics. His Text World Theory offers a comprehensive framework that extends beyond earlier approaches such as Beaugrande and Dressler’s Introduction to Text Linguistics (1981) and Van Dijk and Kintsch’s works (1983). Werth conceptualizes literary discourse through three interrelated levels—the text world, the discourse world, and the sub-world—providing a systematic means to analyze the linguistic and cognitive structures underlying literary texts. Yahya Samawi, a leading contemporary Iraqi poet, employs both emotional depth and vivid imagination in his work. His poetry oscillates between complexity and accessibility, yet consistently centers on the suffering and devastation caused by American occupation and its impact on his homeland. This study aims to analyze Samawi’s collection Shāhidat Qabr min Rukhām al-Kalimāt (A Tombstone of Marble Words) through Werth’s cognitive linguistic framework, focusing on the dynamics of the text world, discourse world, and sub-world.
Methodology: This research employs a descriptive–analytical method, applying Paul Werth’s Text World Theory—which encompasses the interrelated patterns of the text world, discourse world, and sub-world—to the analysis of Yahya Samawi’s poetry collection Shāhidat Qabr min Rukhām al-Kalimāt. Data have been gathered through library research and textual analysis, emphasizing the cognitive and linguistic mechanisms through which meaning is constructed and perceived.
Discussion and Analysis: Cognitive linguistics provides an innovative perspective for literary analysis by linking linguistic structure with mental representation. Werth’s model, due to its comprehensiveness, enables a deep linguistic and cognitive examination of literary works. Traditional literary criticism often falls short in bridging the text world with the reader’s interpretive world; thus, Werth’s framework offers a means to enter the text scientifically while preserving its aesthetic creativity. Given the occupation of Iraq and its resulting social suffocation, Samawi conceals his fundamental political and human concerns beneath layered poetic and rhetorical expression. His collection Shāhidat Qabr min Rukhām al-Kalimāt—when analyzed through Werth’s cognitive poetic approach—facilitates the reader’s comprehension of the poet’s core intentions and emotional vision. Through his imaginative structuring, Samawi manipulates time (frequent shifts between past and future to evoke reflection and hope), space (constantly changing settings expressing suffocation and sorrow), and perspective (shifts between first- and third-person narration). These elements interact within the text world and discourse world to expand the semantic and emotional scope of his poetry. The poet’s stylistic strategies—such as vivid world-building, associative imagery, and propositional layering—guide the reader through both the emotional and ideological dimensions of the text.
Findings: Analysis reveals that Samawi’s dominant aim in constructing the text world is to portray his homeland’s suffering under foreign occupation. Temporal movement between past and future serves to immerse the reader in historical experience while inspiring perseverance and envisioning renewal. The spatial world reflects oppression and displacement, embodying the poet’s preoccupation with exile and loss. Within the discourse world, Samawi establishes an intimate dialogue with his audience, sharing his memories, aspirations, and collective pain. The poet enriches the text world through cohesive world-building elements, particularly propositional expansions that reflect his didactic and humanitarian purposes. All three sub-world dimensions—temporal, deictic, and modal—are active in this collection. Samawi employs temporal shifts, perspectival changes, and symbolic compression to merge personal and collective experience, thereby achieving a multidimensional poetic discourse.

کلیدواژه‌ها English

  • Text world
  • Discourse world
  • Sub-world
  • Paul Werth
  • Yahya Samawi

عنوان مقاله العربیة

أنماط عوالم النصّ والخطاب والنصّ الفرعی فی دیوان «شهادة قبر من رخام الکلمات» لیحیى السماوی، استناداً إلى نظریّة بول وورث

چکیده العربیة
بیان المسئلة والهدف: تعتبر اللغویات المعرفیّة أحد العناصر الرئیسة فی علم اللغویّات، والتی تدرس العلاقة بین البنیة واللغة والنصّ من أجل تلقی رسالة. کلّ شاعر، مع مراعاة المجال الأدبی والظروف التی یوضع فیها، یختار عناصر محددة تتناسب مع المفاهیم التی یقصدها ویخلق ارتباطًا بین لغته الشعریّة والغرض الرئیس. إنّ دراسة کلّ من هذه الأبعاد والطبقات الخطابیّة قادرة على التحلیل من أجل إیصال الهدف إلى الجمهور. بول وورث هو من المنظّرین المشهورین فی مجال اللغویّات المعرفیّة، نظریّته شاملة وتتضمّن النظریّات السابقة، ومن خلال الاعتماد على نظریّته یمکن التوصّل إلى فهم أفضل للعمل الأدبی. فی نظریّته للنصّ، یدمج وورث المفاهیم الأساسیّة لعلم اللغة النصی وعلم اللغة المعرفی، ویکمل عملیّة لم نجدها فی الأعمال البارزة السابقة مثل مقدّمة لعلم اللغة النصی لبوغراند ودریسلر (1981م) وأعمال فان دایک وکینش (1983م). لقد استکشف عالم النصّ فی ثلاثة مجالات: عالم النصّ، وعالم الخطاب، والعالم الفرعی. بفضل شمولیّته، یتمتّع هذا النهج بالقدرة على فحص الأعمال الأدبیّة لغویًا. یعدّ یحیى السماوی من أبرز شعراء العراق المعاصرین. وبمساعدة عاطفته الشعریّة القویّة وخیاله، فإنّ لغته الشعریّة تکون أحیانًا معقّدة وأحیانًا أخرى منطقیّة. ترکّز قصائده بشکل رئیس على التعبیر عن المآسی والإجراءات التی اتخذها المحتلّون الأمریکیّون والتی أثّرت على الظروف المعیشیّة فی أرضه. تسعى الدراسة الحالیّة إلى دراسة العوالم الثلاثة فی «شهادة قبر من رخام الکلمات» لیحیى السماوی من خلال أبعاد اللغویّات المعرفیّة عند بول وورث، والتی ترتکز على عالم النصّ، وعالم الخطاب، وعالم ما تحت النصّ.






المنهجیّة: تتناول هذه الدراسة، باستخدام المنهج الوصفی التحلیلی، وبالاعتماد على مقاربة بول وورث لأنماط النصّ والخطاب والعوالم الفرعیّة، دراسة دیوان «شهادة قبر من رخام الکلمات» للشاعر یحیى السماوی.






المناقشة والتحلیل: اللغویّات المعرفیة هی فرع من فروع اللغویّات التی تستخدم اللغة کوسیلة لتنظیم المعلومات ومعالجتها ونقلها. ومن الأبعاد الجدیدة فی مجال المعرفة اللغویّة التی تسعى إلى وصف وکشف بنیة اللغة ودورها ما یسمّى بـ«اللغویّات المعرفیّة». تعود جذور اللغویّات المعرفیّة إلى المناقشات اللغویّة والعلمیّة المعرفیّة الجدیدة فی الستینیّات والسبعینیّات. اللغویّات المعرفیّة هی طریقة للتفکیر فی الأدب تدرس النصوص الأدبیّة من منظور لغوی. قام بول ویرث، وهو من المنظّرین المعاصرین فی منهج عالم النصّ، باستکشاف النصّ فی ثلاثة مجالات: عالم النصّ، وعالم الخطاب، وعالم النصّ الفرعی. بفضل شمولیّته، یتمتّع هذا النهج بالقدرة على دراسة الأعمال الأدبیّة لغویاً. وبما أنّ النقد الأدبی غیر قادر على ربط عالم النصّ بعالم القارئ وفحص کل زوایا النصّ بسبب محدودیّته، فهو یحتاج إلى نظریّة تستطیع الدخول إلى فضاء النصّ من منظور الإبداع العلمی والأدبی، ونظریّة بول وورث توفّر هذه الإمکانیّة. ونظراً لاحتلال الأمیرکیّین لأرضه، والذی خنق أحوال المجتمع، فقد غطى یحیى السماوی المفاهیم الأساسیّة والجوهریّة لقصائده بأسالیب شعریّة وأدبیّة. إنّ دراسة المجموعة الشعریّة «شاهد قبر الکلمات من رخام الکلمات» للسماوی استناداً إلى منهج الشعر المعرفی لبول وورث سوف تساعد المتلقّی بشکل کبیر على فهم المفاهیم الأساسیة للشعر.






الإنجازات: ومن خلال تحدید عناصر العالم النصّی فی هذا العمل، فإنّ المسار الرئیس والهدف الأساسی للشاعر هو تصویر حالة أرضه على أیدی المحتلّین. الزمن فی هذا العمل لدیه أعلى تردّد فی الهروب إلى الماضی والمضی قدمًا، والسبب فی ذلک هو وضع القارئ فی أحداث الماضی وخلق الأمل، وتشجیع المثابرة، وتصوّر مستقبل مشرق للقرّاء. المکان فی هذه المجموعة یتغیّر باستمرار ویحمل معه شعورًا بالاختناق والألم والحزن. وبما أن الشاعر یشغل مکاناً فی حیاته، فإنّه یولّی أکبر قدر من الاهتمام لعنصر بناء العالم هذا. فی عالم الخطاب، یقدّم الشاعر للقارئ معلومات فوریّة عن المفهوم الذی یفکّر فیه، ویُطلع القرّاء على ذکریاته ورغباته وأهدافه، ویُدخلهم إلى عالمه الشعری. فی عالم نصّه، یستخدم عناصر بناء العالم لإعطاء قصائده اتساعًا دلالیًّا ویضع جزءًا من تمثیل عالم النصّ فی مرکز مجموعات اقتراحیّة واسعة، والتی یکون تواترها أعلى فی النصّ التعلیمی بسبب الغرض الواسع للعمل الحالی. تتواجد الأبعاد الثلاثة للکون الفرعی فی هذه المجموعة، ویتحرّک الشاعر ذهابًا وإیابًا فی الزمن فی البعد التلمیحی، ویغیّر الشخصیّات من الشخص الأول إلى الشخص الثالث. الأم شخصیّة لها مکانة خاصّة فی الفضاء الذهنی للشاعر، والإشارة المباشرة إلى الأحداث التی أثرت فی نفسیّة والدة الشاعر ورافقتها حتّى بعد وفاتها تظهر محبّة الشاعر الکبیرة لأمّه وفی نفس الوقت کراهیّته للمحتلّین الذین بأفعالهم الوحشیّة وصوت قصفهم لا یسمحون للموتى أن یناموا بسلام حتّى فی قبورهم.

کلیدواژه‌ها العربیة

  • عالم النصّ
  • عالم الخطاب
  • العالم التابع
  • بل ورث
  • یحیى السماوی
استاک­ول، پیتر، (1393ش)، درآمدی بر شعر‌شناسی شناختی، مترجم: لیلا صادقی و تینا امر‌اللهی، تهران، نقش جهان.
استاک­ول، پیتر، (1396ش)، بوطیقای شناختی، مترجم: محمدرضا گلشنی، تهران، نقش علمی.
اسکولز، رابرت، (1383ش)، درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات، مترجم: فرزانه طاهری، تهران، آگه.
بدری العربی، فرحان، (2003م)، الأسلوبیة فی النقد العربی الحدیث، دراسة فی تحلیل الخطاب، بیروت، المؤسسة الجامعیة للدراسات والنشر والتوزیع.
تولان، مایکل­جی، (1386ش)، درآمدی نقادانه – زیباشناختی بر روایت، مترجم: ابو‌الفضل حری، تهران، بنیاد سینمایی فارابی.
داد، سیما، (1383ش)، فرهنگ اصطلاحات ادبی، تهران، مروارید.
راسخ مهند، محمد، (1393ش)، درآمدی بر زبان­شناسی شناختی، تهران، سمت.
السماوی، یحیی، (1402ش)، شاهدةُ قبرٍ مِن رُخامِ الکلماتِ، مترجم: سیّد کاظم قریشی، اهواز، کتاب هرمز.
سمیعی، احمد، (1389ش)، نگارش و ویرایش، چ۱۰، تهران، سمت.
شعیری، حمیدرضا، (1391ش)، مبانی معناشناسی نوین، چ۳، تهران، سمت.
شمیسا، سیروس، (1373ش)، انواع ادبی، چ۲، تهران، فردوس.
عید، یوسف، (1994م)، المدارس الأدبیة و مذاهِبُها، ج۲، ط۱، لبنان، دار الفکر.
مارتین، والاس، (1382ش)، نظریه­های روایت، مترجم: محمد شهبا، تهران، هرمس.
Freeman. M, (2000), “Poetry and the Scope of Metaphor, Toward Theory of Cognitive Poetics”, Metaphor & Metonymy at the Crossroads, Ed. A, Barcelona, The Hague, Mouton de Gruyter, pp 253-281.
Gavins. Jonna, (2007), Text World Theory: An Introduction, Edinburgh University Press.
Giovaneli. M, (2010), “Pedagogical Stylistics: A Test World Theory Approach to the Teaching of Poetry”, English in Education, 44 (3), pp 214-231.
Hidalgo. L, (2000), Resenas, “Estudius, Lngleses, de la Universidad Complutense”, Universidad Autonoma, de Madrid, (8), pp 321-326.
Obrego̕n. Philish Herrin de and Rocio Conde Garcia and Alicia Sierra Diaz, (2009), Text World Thory in the EFL Reading Comprehension.
Pollard. Denis (2002), “Text Worlds, Representing conceptual space in discourse, de Paul Werth”, Journal of Litrary Semantics, (31), pp 96-97.
Whiteley. S, (2010), “Text World Theory and the emotional experience of Literary Discourse”, PhD Thesis, School of English Literature, Language & Linguistics, University of Sheffield.
Werth. P, (1999), Text Worlds Representing Conceptual Space in Discourse, London, Longman.
  • تاریخ دریافت 11 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 08 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 10 مهر 1404