دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی

تحلیل گفتمان ادبی آیات معاد سورهٔ دخان با تأکید بر بافت متن و بافت موقعیت

10.48308/jalc.2025.237300.1350

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران

2 گروه زبان و ادبیات عرب، جامعة المصطفی (ص) العالمیة، قم، ایران

3 گروه تفسیر تطبیقی، مجتمع آموزش علوم اسلامی کوثر، تهران، ایران

چکیده
بیان مسئله و هدف: تحلیل گفتمان یکی از رویکردهای نوین در حوزهٔ زبان‌شناسی و نقد ادبی معاصر به‌شمار می‌آید که در زبان فارسی تحت‌عناوینی چون سخن‌کاوی یا تحلیل کلام شناخته می‌شود. این رویکرد به عناصر لغوی جمله به‌عنوان اساسیترین ابزار تشریح مضامین متن اکتفا نمی‌کند، بلکه عوامل فرامتنی از‌جمله بافت موقعیت را مدنظر قرار می‌دهد. در تحلیل گفتمان ادبی، ساختارهای متن در پیوند با بافت موقعیت‌ آن تحلیل می‌شود و تحلیل و بررسی آنها خارج از این بافت امکان‌پذیر نیست. تحلیل گفتمان ادبی در آیات قرآن با کشف ارتباط بین ابزارهای ادبی و بافت موقعیت به تجزیه و تحلیل سوره‌ها می‌پردازد و هماهنگی و انسجام بافت متن و موقعیت را در انتقال پیام به مخاطب تبیین می­کند. این رویکرد به درک بهتر لایه‌های پنهان معنایی و نیل به فهمی عمیق‌تر از مراد گوینده کمک شایانی می‌کند. از‌جمله مفاهیم نزدیک به مفهوم بافت موقعیت نزد دانشمندان اسلامی مفاهیم سیاق، قرینه و مقتضای حال است؛ در علوم قرآنی و تفسیری، این بافت با عنوان سیاق مقامی یا بیرونی و قرائن متصل غیر‌لفظی شناخته می‌شود که شامل فضای نزول آیات، ویژگی‌های متکلم و مخاطب است. اوج فصاحت قرآن کریم، که به‌دلیل جنبه‌های اعجاز متعددش همواره موردتوجه اندیشمندان و مفسران بوده، تناسب سخن با موقعیت کلام و به‌کار‌گیری هماهنگ همهٔ ابزارهای زبانی در جهت انتقال دقیق مقاصد الهی است، اما بسیاری از اندیشمندان فقط به برخی جنبه‌های ساختارهای متنی قرآن مانند بلاغت سنتی پرداخته‌‌اند و ارتباط نظام‌مند میان ساختارهای زبانی و بافت موقعیت آیات را به‌طور جامع و روشمند بررسی نکرده‌اند. میان سوره‌های قرآن، سورهٔ دخان از ویژگی‌های سوره‌های مکی برخوردار است و در بستر اوضاع خاص اجتماعی، سیاسی و فرهنگی سال‌های نهم و دهم بعثت نازل شده است؛ به‌دلیل این موقعیت خاص، از بافت متنی ویژه‌ای در آیات معاد بهره می‌برد. این ویژگی در جهت تقویت تأثیر پیام و انتقال آن به مخاطب به‌کار رفته است.
روش‌­شناسی: پژوهش حاضر با اتخاذ روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر گردآوری داده‌ها به شیوهٔ اسنادی و کتابخانه‌ای به واکاوی آیات معاد سورهٔ دخان از منظر نظریهٔ تحلیل گفتمان ادبی پرداخته است. این تحقیق با بهره‌گیری از رویکرد اندیشمندان اسلامی در حوزهٔ مؤلفه‌های بافت موقعیت در قرآن در‌صدد تجزیه و تحلیل بافت موقعیت و بافت متن آیات معاد سورهٔ دخان و کشف ارتباط بین آن دو بوده تا هماهنگی و انسجام بافت متن و موقعیت در انتقال پیام به مخاطب را تبیین کند.
بحث و تحلیل: سورهٔ دخان در دورهٔ دعوت آشکار پیامبر و در فضایی نازل گردید که مشرکان مکه با اعراض از معارف وحیانی اسلام رویکردی معاندانه پیش گرفته بودند. آنان نه‌تنها خود از پذیرش قرآن سرباز می‌زدند، بلکه، با بهره‌مندی از شیوه‌های مختلف، مانع رسیدن پیام الهی به توده‌های مردم می‌شدند. گزاره‌های تاریخی از سال‌های پایانی بعثت پیامبر حاکی از اوج گستاخی، استهزاء و بی‌احترامی مشرکان به ساحت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) است. ویژگی بارز این دوره مخالفت با آموزه‌های وحیانی، تردید در منشأ وحیانی قرآن و انکار صریح معاد است. در چنین بافت موقعیتی، محتوای آیات معاد با صراحت به زندگی پس از مرگ، اصالت حیات اخروی و جاودانگی انسان می‌پردازد و صحنه‌های قیامت را ترسیم می‌کند. در تحلیل بافت ساختاری متن، مطابق الگوی سه سطحی آوایی، نحوی و دلالی هماهنگی و انسجام بین بافت متن و بافت موقعیت مشاهده می‌گردد. در سطح آوایی، موسیقی ناشی از فواصل آیات، صفات حروف، تکرار حروف و کلمات در آیات، در جهت جلب توجه مخاطب و تحریک عاطفی او به‌کار گرفته می‌شود. در سطح نحوی، کاربرد گستردهٔ اسلوب تأکید و جملات خبری و انشایی متناسب با بافت موقعیت در خدمت تثبیت مفاهیم مدنظر گوینده چون اثبات بعث و قیامت، توبیخ مخالفان و رد ادعاها و تردید و انکارشان است. این ویژگی‌های نحوی بازتاب مستقیمی از موقعیت مخاطبانی است که باورمند به معاد نبوده و در مقام انکار آن برمی‌آمدند. قرآن در سطح دلالی با بهره‌گیری از تصویرپردازی از طریق تشبیه، مجاز و تضاد، عذاب‌ها و نعمات اخروی را به‌گونه‌ای عینی و تأثیرگذار مجسم می‌سازد که مخاطب را کاملاً در آن فضا قرار داده و، با کمترین الفاظ، حداکثر معنا را انتقال می‌دهد.
دستاوردها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که انکار معاد و مخالفت مشرکان مکه با پیامبر به‌عنوان بافت موقعیت نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری گفتمان الهی این سوره داشته است. خداوند متعال در سورهٔ دخان با ظرفیت‌های زبانی و بلاغی به اثبات بنیادهای معرفتی معاد پرداخته و نسبت به پیامدهای دنیوی و اخروی لجاجت، عناد و انکار مستمر مخالفان به عذاب‌های دنیوی و اخروی انذار داده و جایگاه منکران و متقیان را در عالم آخرت به تصویر می‌کشاند. تحلیل ارتباط نظام‌مند بافت متن و بافت موقعیت در سورهٔ دخان هدف غایی گفتمان سوره را به‌روشنی آشکار می‌سازد که همان تغییر و اصلاح اندیشه‌ها و باورها در حوزهٔ معاد و هشدار به مشرکان معاند نسبت به عواقب تردید و انکار معاد است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of the Literary Discourse of the Hereafter Verses in Surah al-Dukhān with Emphasis on Textual Context and Context of Situation

نویسندگان English

SYED MOHAMMAD mirhosseyni 1
hossahn shirafkan 2
fatemeh alsadat Arfa 3
1 Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
2 Department of Arabic Language and Literature, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
3 Department of comparative interpretation, Kosar Islamic Science Education Complex, Tehran, Iran
چکیده English

Statement of the Problem and Objective: Discourse analysis is a contemporary approach in linguistics and literary criticism (in Persian often termed sokhan-kāvī or taḥlīl-e kalām) that does not confine itself to lexical items as the sole means of explicating textual meaning; rather, it integrates extra-textual factors, notably the context of situation. In literary discourse analysis, textual structures are examined in conjunction with their situational context, and interpretation outside this context is considered inadequate. Applying discourse analysis to Qur’anic passages reveals how literary devices interact with context to generate coherence between textual form and situational demands, thereby deepening comprehension of latent semantic layers and the speaker’s intent. Concepts proximate to “context of situation” in the Islamic scholarly tradition include siyāq (co-text/context), qarīnah (contextual cue/indicator), and moqtazā-ye hāl (exigencies of the circumstance). In Qur’anic studies, these map onto siyāq-e maqāmī (situational/external context) and qarāʾin-e mottaṣil-e ghayr-lafẓī (connected non-verbal indicators), encompassing the circumstances of revelation, the characteristics of speaker and audience, and the occasion of utterance. The Qur’an’s eloquence—long recognized for its multiple dimensions of iʿjāz (miraculousness)—lies in tailoring expression to context and marshalling linguistic resources to convey divine intent with precision. Yet many studies have focused chiefly on traditional rhetoric while underexamining the systematic relation between linguistic structure and situational context. Surah al-Dukhān, a Meccan chapter revealed amid the specific social, political, and cultural conditions of the ninth and tenth years of the Prophetic mission, exhibits a distinctive textual configuration in its verses on the Hereafter (al-Maʿād). This configuration amplifies the message’s persuasive force. The present study analyzes these verses to elucidate the interplay between textual context and context of situation.
Methodology: Using a descriptive–analytical design and drawing on documentary and library sources, this study examines the Hereafter verses of Surah al-Dukhān through the lens of literary discourse analysis. Building on Islamic scholarly treatments of situational context in the Qur’an, it analyzes both the textual context and the context of situation and uncovers their interrelations, with the aim of demonstrating how their harmony and cohesion enhance message transmission to the audience.
Discussion and Analysis: Surah al-Dukhān was revealed during the Prophet’s public proclamation, in a milieu where the Meccan polytheists, having rejected the Qur’an’s revelatory message, adopted an antagonistic posture. They not only refused belief themselves but also impeded dissemination of the divine message. Reports from the closing years of the Prophet’s mission attest to heightened insolence, mockery, and disrespect toward the Prophet (pbuh), alongside denial of the Hereafter and skepticism about the Qur’an’s divine origin. Within this situational context, the Hereafter verses speak with clarity about life after death, the primacy of the otherworldly life, human immortality, and they vividly depict scenes of Resurrection. At the level of textual structure—following a three-tier model (phonological/phonetic, syntactic, semantic)—a tight fit between text and situation emerges. Phonologically, the Qur’an exploits verse-endings (fawāṣil), letter qualities (ṣifāt al-ḥurūf), and patterned repetition of sounds and words to draw attention and arouse affect. Syntactically, extensive use of emphatic constructions and a calibrated mix of declaratives and performatives (injunctive/optative forms) serve the communicative aims of proving resurrection, reproaching opponents, and refuting their claims, doubts, and denials—features that mirror an audience disposed to reject the Hereafter. Semantically, through imagery (simile), figurative transfer (metonymy/synecdoche, majāz), and contrast (taḍādd), the text renders punishments and blessings of the afterlife with concreteness and rhetorical economy, immersing the audience while conveying maximal meaning with minimal wording.
Findings: The findings show that the denial of the Hereafter and opposition of the Meccan polytheists constituted a decisive situational backdrop shaping the surah’s divine discourse. In Surah al-Dukhān, God mobilizes the Qur’an’s linguistic and rhetorical resources to substantiate the epistemic foundations of the Hereafter, while issuing stern warnings of worldly and otherworldly consequences for obstinacy, enmity, and persistent denial. The surah delineates the ultimate destinies of deniers and the pious in the afterlife. Analyzing the systematic correlation between textual context and context of situation clarifies the surah’s overarching communicative objective: to transform and rectify beliefs regarding the Hereafter and to admonish hostile polytheists about the grave consequences of doubting and denying resurrection.

کلیدواژه‌ها English

  • literary discourse analysis
  • textual context
  • context of situation
  • Surah al-Dukhān
  • Hereafter verses (al-Maʿād)

عنوان مقاله العربیة

تحلیل الخطاب الأدبی لآیات المعاد من سورة الدخان مع الترکیز على سیاق النصّ وسیاق الموقف

چکیده العربیة
بیان المسئلة والهدف: التحلیل الخطابی بوصفه مدخلاً من المداخل الحدیثة فی حقل اللسانیات والنقد الأدبی المعاصر، یعرف فی اللغة الفارسیة بعناوین من قبیل «تحلیل الکلام» أو «سخن‌کاوی». لا یقتصر هذا المدخل على العناصر اللفظیة للجملة بوصفها الأدوات الأساسیة لتفسیر مقاصد النص، بل یأخذ فی الاعتبار العوامل فوق النصیة، بما فی السیاق الموقفی. فی التحلیل الخطابی الأدبی، یُحلَّلُ سیاق النص فی ارتباط مع سیاقه الموقفی، ولا یُعتقد بإمکانیة تحلیله ودراسته خارج هذا السیاق. یتناول التحلیل الخطابی الأدبی فی آیات القرآن الکریم، تحلیل السور من خلال الکشف عن العلاقة بین الأدوات الأدبیة والسیاق الموقفی، مُبیّناً الانسجام والتلاحم بین سیاق النص والموقف فی إبلاغ الرسالة إلى المخاطب. یسهم هذا المدخل إسهاماً بارزاً فی فهم أفضل للطبقات المعنویة الخفیة والوصول إلى فھم أعمق لمراد المتکلم. ومن المفاهیم القریبة من مفهوم السیاق الموقفی عند علماء الإسلام، مفاهیم «السیاق»، و«القرینة»، و«مقتضى الحال». فی علوم القرآن والتفسیر، یعرف هذا السیاق بـ «السیاق المقامی» أو «الخارجی»، و«القرائن المتصلة غیر اللفظیة»، والتی تشمل فضاء نزول الآیات، وخصائص المتکلم والمخاطب. إن ذروة فصاحة القرآن الکریم – من ناحیة وجوه إعجازه المتعددة کانت موضع اهتمام المفکرین والمفسرین على الدوام - هی مناسبة الکلام لموقف الخطاب، والاستخدام المتناغم لجمیع الأدوات اللغویة فی نقل المقاصد الإلهیة بدقة. إلا أن کثیراً من المفکرین تناولوا بعض جوانب سیاق النص القرآنی، کالبلاغة التقلیدیة؛ ولم یدرسوا العلاقة النظامیة بین سیاق اللغویة وسیاق موقف الآیات دراسة شاملة ومنهجیة. ومن سور القرآن، فإن سورة الدخان تتمتع بخصائص السور المکیة، وقد نزلت فی ظروف اجتماعیة وسیاسیة وثقافیة خاصة فی السنة التاسعة والعاشرة من البعثة .إلى هذا الموقف الخاص، فإنها تتمتع بسیاق نصی متمیز فی آیات المعاد. وقد استُخدمت هذه الخاصیة لتعزیز تأثیر الرسالة ونقلها إلى المخاطب.


المنهجیّة: تناول البحث باعتماده المنهج الوصفی - التحلیلی، والاعتماد على جمع البیانات بالطریقة الوثائقیة والمکتبیة، تحلیل آیات المعاد فی سورة الدخان من منظور نظریة التحلیل الخطابی الأدبی. تسعى هذه الدراسة مستفیدة من منطلق المفکرین الإسلامیین فی حقل عناصر السیاق الموقفی فی القرآن، إلى تحلیل سیاق الموقف وسیاق النص لآیات المعاد فی سورة الدخان، والکشف عن العلاقة بینهما، وذلک لتبیین الانسجام والتلاحم بین سیاق النص والموقف فی إبلاغ الرسالة إلى المخاطب.


المناقشة والتحلیل: نزلت سورة الدخان فی فترة الدعوة الجهریة للنبیّ، وفی فضاء اتخذ فیه مشرکو مکة مع تجاهلهم لمعارف الوحی للإسلام منهجاً عدائیاً. فهم لم یمتنعوا عن قبول القرآن فحسب، بل واستخدموا طرقاً مختلفة لمنع وصول الرسالة الإلهیة إلى جماهیر الناس. تقوم القضایا التاریخیة من السنوات الأخیرة من بعثة النبیّ، بإظهار ذروة الوقاحة والاستهزاء وعدم الاحترام من قبل المشرکین تجاه النبیّ (صلى الله علیه وآله). والمشهد البارز لهذه الفترة هو المعارضة لتعالیم الوحی، والشک فی المنشأ الوحیانی للقرآن، والإنکار الصریح للمعاد. فی مثل هذا السیاق الموقفی، یتناول محتوى آیات المعاد صراحةً الحیاة بعد الموت، وأصالة الحیاة الأخرویة، وخلود الإنسان، ویصور مشاهد القیامة. فی تحلیل سیاق النص، ووفقاً للنموذج ثلاثی المستویات: الصوتی، والنحوی، والدلالی، یُلاحَظ الانسجام والتلاحم بین سیاق النص وسیاق الموقف. على المستوى الصوتی، یستخدم الإیقاع الناشئ عن فواصل الآیات، وصفات الحروف، وتکرار الحروف والکلمات فی الآیات، لجذب انتباه المخاطب وتحفیزه عاطفیاً. على المستوى النحوی، یعمل الاستخدام الواسع لأسلوب التأکید، والجمل الخبریّة والإنشائیّة المناسبة للسیاق الموقفی، على تثبیت المفاهیم المرادة للمتکلّم، کإثبات البعث والقیامة، وتوبیخ المخالفین، وردّ ادعاءاتهم وشکّهم وإنکارهم. هذه الخصائص النحویة هی انعکاس مباشر لموقف المخاطبین الذین لم یکونوا مؤمنین بالمعاد وکانوا ینکرونه. على المستوى الدلالی، یجسّد القرآن، باستخدام التصویر من خلال التشبیه، والمجاز، والتضاد، العذابات والنعم الأخرویة بشکل ملموس وتأثیری، یضع المخاطب کلیاً فی ذلک الفضاء، وینقل أقصى المعانی بأقل الألفاظ.


الإنجازات: تظهر نتائج البحث بأن إنکار المعاد ومعارضة مشرکی مکة للنبیّ، بوصفه سیاقاً موقفیاً، لعب دوراً محدداً فی تشکیل الخطاب الإلهی لهذه السورة. فی سورة الدخان، تعامل الله تعالى مع القضیة الجوهریة للبعث من خلال توظیف إمکانات اللغة والبلاغة القرآنیة على ثلاثة مستویات: الصوتی، والنحوی، والدلالی، لتأکید الأسس المعرفیة للإیمان بالحیاة الآخرة. وفی مقابل ذلک، ینذر الله تعالى المعاندین من المشرکین، بسبب لجاجتهم وعنادهم وإنکارهم المستمر بعقوبات دنیویة وأخرویة، ویصور مصیر کل من المنکرین والمتقین فی عالم الآخرة. ویُظهر تحلیل العلاقة المنهجیة بین سیاق النص (البنیة الداخلیة) وسیاق الموقف (الظروف المحیطة) فی سورة الدخان الهدف النهائی للخطاب بشکل جلی، ألا وهو تغییر وتصحیح الأفکار والمعتقدات الخاطئة حول المعاد، وتحذیر المشرکین المعاندین من عواقب الشک والإنکار فی البعث والنشور.

کلیدواژه‌ها العربیة

  • تحلیل الخطاب الأدبی
  • السیاق النصی
  • السیاق الموقفی
  • سورة الدخان
  • آیات المعاد
قرآن کریم
آلوسی، محمود بن عبدالله، (1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، بیروت، دار الکتب العلمیة.
آیتی، محمد ابراهیم، (1369ش)، تاریخ پیامبر اسلام، تهران، دانشگاه تهران.
ابن اثیر، علی بن محمد، (1409ق)، أسد الغابة، بیروت، دار الفکر.
ابن سعد، محمد، (1410ق)، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة.
ابن عاشور، محمدطاهر، (1420ق)، التحریر والتنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
ابن هشام، عبدالملک، (د.ت)، السیرة النبویة، بیروت، دار المعرفة.
احمد بدوی، احمد، (2005م)، من بلاغة القرآن، انتشارات نهضة مصر.
انیس، ابراهیم، (د.ت)، الأصوات اللغویة، قاهره: مکتبة نهضة مصر.
بابایی، علی اکبر و دیگران، (1379ش)، روش‏شناسی تفسیر قرآن، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
بیضاوی، عبدالله بن عمر، (1418ق)، انوار التنزیل واسرار التأویل، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
بقاعی، ابراهیم بن عمر، (1427ق)، نظم الدّرر فی تناسب الآیات والسور، بیروت، دارالکتب العلمیة.
تاجیک، محمدرضا، (1379ش)، گفتمان و تحلیل گفتمانی، چ۱، تهران، انتشارات فرهنگ گفتمان.
تفتازانی، سعدالدین، (1425ق)، شرح المختصر، تهران، نشر اسماعیلیان.
حقی بروسوی، اسماعیل بن مصطفی، (د.ت)، تفسیر روح البیان، بیروت، دار الفکر.
حجتی، محمدباقر، (1372ش)، پژوهشی در تاریخ قرآن کریم، چ۶، تهران، دفتر نشر و فرهنگ اسلامی تهران.
حنفی، حسن، (1423ق)، «تحلیل الخطاب»، العدد ۱۶، مجلة قضایا اسلامیة معاصرة، بیروت، الفلاح للنشر و التوزیع.
خطیب قزوینی، محمد بن عبدالرحمن، (د.ت)، الإیضاح فی علوم البلاغة المعانی والبیان والبدیع، بیروت، دار الکتب العلمیة.
رامیار، محمود، (1362ش)، تاریخ قرآن، چ2، تهران، امیرکبیر.
رجبی، محمود، (1383ش)، روش تفسیر قرآن، قم، پژوهشکدهٔ حوزه و دانشگاه.
زحیلی، وهبة، (1422ق)، التفسیر الوسیط، دمشق، دار الفکر.
زرکشی، محمد، (1410ق)، البرهان فی علوم القرآن، بیروت، دار المعرفة.
زمخشری، محمود بن عمر، (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دار الکتاب العربی.
السامرایی، فاضل صالح، (1430ق)، من اسرار البیان القرآنی، بیروت، دار الفکر.
سید قطب، ابراهیم حسین، (1425ق)، فی ظلال القرآن، بیروت، دار الشروق.
سید قطب، ابراهیم حسین، (1415ق)، التصویر الفنی فی القرآن، بیروت، دار الشروق.
سیالکوتی، عبدالحکیم، (1362ش)، حاشیة السیالکوتی علی کتاب المطوّل، قم، منشورات الرضی.
سیدی، سید حسین، (1401ش)، نظریهٔ متن در تمدن اسلامی، مشهد، انتشارات دانشگاه فردوسی.
سیدی، سید حسین، (1390ش)، زیباشناسی آیات قرآن، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، (1408ق)، تناسق الدرر فی تناسب السور، بیروت، چاپ عبدالله محمد درویش.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، (1404)، الدّر المنثور فی التفسیر بالمأثور، قم، کتابخانهٔ عمومی حضرت آیت الله مرعشی نجفی.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، (1416 ق)، الإتقان فی علوم القرآن، بیروت، دار الفکر.
شحاته، عبدالله محمود، (1976م)، أهداف کلّ سورة ومقاصدها فی القرآن الکریم، مصر، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
شرشار، عبدالقادر، (2006م)، تحلیل الخطاب الأدبی وقضایا النص، دمشق، اتحاد الکتاب العرب.
الشهری، عبدالهادی بن ظافر، (2004م)، استراتیجات الخطاب مقاربة لغویة تداولیة، چ۱، بیروت، دار الکتاب الجدیدة المتحدة.
طباطبایی، محمد حسین، (1390ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن، (1372ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر، (د.ت)، تاریخ الأمم والملوک، بیروت.
طوسی، محمد بن حسن، (د.ت)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
عباس، حسن، (1998م)، خصائص الحروف العربیة ومعانیها، منشورات اتحاد الکتب العرب.
عضدانلو، حمید، (1380ش)، گفتمان و جامعه، تهران، نشر نی.
العک، خالدعبدالرحمن، (1424ق)، تسهیل الوصول إلی معرفة اسباب النزول، بیروت، دار المعرفة.
علوی مقدم، مهیار، (1377ش)، نظریه‌های نقد ادبی معاصر، تهران، انتشارات سمت.
العموش، خلود، گفتمان قرآن: بررسی زبان‌شناختی پیوند متن و بافت قرآن، (مطالعهٔ موردی سورهٔ بقره)، مترجم: سیدحسین سیدی، تهران، سخن.
فرکلاف، نورمن، (1379ش)، تحلیل انتقادی گفتمان، مترجم: فاطمه شایسته پیران و دیگران، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
فتوحی، محمود، (1390ش)، سبک‌شناسی: نظریه‌ها، رویکردها و روشها، تهران، سخن.
فضل، صلاح، (1992م)، بلاغة الخطاب وعلم النص، کویت، عالم العرفة.
فخر رازی، محمد بن عمر، (1420ق)، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
فیض کاشانی، محسن، (1383ق)، المحجّة البیضاء فی تهذیب الأحیاء، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
قرشی، علی اکبر، (1375ش)، تفسیر أحسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت.
قمی، علی بن ابراهیم، (1363ش)، تفسیر القمی، قم، دار الکتاب.
مراغی، محمد مصطفی، (د.ت)، تفسیر المراغی، بیروت، دار الفکر.
مسعودی، عبدالهادی، (1396ش)، تفسیر روایی جامع: مبانی، منابع و روش، چ۳، قم، مؤسسهٔ علمی- فرهنگی دار الحدیث.
مقریزی، احمد بن علی، (1420ق)، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال والأموال والحفدة والمتاع، بیروت، دار الکتب العربیة.
مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، (1371ش)، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة.
هاشمی، احمد، (1368ش)، جواهر البلاغة فی المعانی والبیان والبدیع، قم، مؤسسهٔ مطبوعات دینی.
واحدی نیشابوری، علی بن احمد، (1991م)، أسباب النزول، بیروت، دار ومکتبة الهلال.
وفایی، عباسعلی و مانا اخلاقی، (1395ش)، «تأثیر واج در القای مفاهیم با تأکید بر زبان تعلیمی»، پژوهشنامهٔ ادبیات تعلیمی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد دهاقان، س۸، ش29.
  • تاریخ دریافت 29 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 13 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 18 تیر 1404