دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی

جدلیّة الثابت والمتغیّر فی الخطاب السردی عند هشام جعیط: قراءة تفکیکیة لکتاب الفتنة

10.48308/jalc.2026.244594.1459

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده
الملخص المبسوط

أولاً: بیان المسألة والهدف
تتمحور هذه الدراسة حول إشکالیة «جدلیّة الثابت والمتغیّر» فی الخطاب السردی عند هاشم جعیط، من خلال قراءة تفکیکیة لکتابه «الفتنة: جدلیّة الدین والسیاسة فی الإسلام المبکر». وتنطلق الدراسة من ملاحظة أن أغلب الدراسات التی تناولت مشروع جعیط رکّزت على أبعاده الفکریة والتاریخیة العامة، فی حین ظلّ البعد السردی وآلیات التفکیک داخل خطابه التاریخی بحاجة إلى مزید من التحلیل النقدی، ولا سیّما فی ما یتعلّق بکیفیة تشکّل المعنى التاریخی داخل النص، والعلاقة بین السرد والتأویل وإعادة بناء الوعی التراثی العربی.
وتسعى الدراسة إلى الکشف عن الکیفیة التی یوظف بها جعیط الخطاب السردی بوصفه أداةً لإعادة بناء الحدث التاریخی الإسلامی، وتحلیل دور آلیات التفکیک فی مساءلة الروایات التراثیة وإعادة تشکیل العلاقة بین الثابت والمتغیّر داخل الوعی التاریخی العربی. کما تهدف إلى بیان أثر المقاربة السردیة والتفکیکیة فی إعادة قراءة التراث العربی الإسلامی ضمن رؤیة نقدیة معاصرة، تکشف عن دینامیة التحول داخل التاریخ الإسلامی، وتعید بناء العلاقة بین الماضی والحاضر من منظور تأویلی نقدی.
وتنبع أهمیة الدراسة من کونها تحاول إبراز البعد السردی فی مشروع هاشم جعیط، والکشف عن کیفیة تحوّل الکتابة التاریخیة عنده من مجرد توثیق للأحداث إلى ممارسة معرفیة نقدیة تسعى إلى إعادة إنتاج المعنى التاریخی وتفکیک المرکزیات الفکریة السائدة داخل الخطاب التراثی. کما تکتسب الدراسة أهمیتها من ارتباطها بإشکالیة التراث والحداثة فی الفکر العربی المعاصر، وبالأسئلة المتعلقة بإمکان بناء قراءة عقلانیة للتاریخ الإسلامی تتجاوز الرؤیة التقدیسیة الجامدة دون الوقوع فی القطیعة مع المرجعیة الحضاریة الإسلامیة.
ثانیاً: المنهجیة
اعتمدت الدراسة على المنهج التاریخی للکشف عن السیاقات الفکریة والسیاسیة والاجتماعیة التی تشکّلت داخلها الروایات التاریخیة فی کتاب «الفتنة»، وذلک من خلال ربط النصوص والوقائع بظروفها التاریخیة وتحلیل العوامل التی أسهمت فی إنتاجها. کما استفادت الدراسة من المقاربة الوصفیة التحلیلیة فی تحلیل النصوص والأفکار والبنى المفهومیة التی یقوم علیها مشروع جعیط النقدی.
واعتمد البحث کذلک على المقاربة السردیة للکشف عن آلیات بناء الحدث التاریخی داخل الخطاب، وتحلیل الطریقة التی یُعاد بها تنظیم الوقائع التاریخیة وإنتاج معناها داخل النص السردی. وفی هذا السیاق، تمّ توظیف بعض المفاهیم الحدیثة المرتبطة بالسرد التاریخی کما وردت عند بول ریکور وهایدن وایت، ولا سیّما ما یتصل بالعلاقة بین السرد والزمن والتأویل، واعتبار الکتابة التاریخیة فعلًا تأویلیًا لا یقتصر على نقل الوقائع بصورة محایدة.
کما استفادت الدراسة من المقاربة التفکیکیة للکشف عن التناقضات والبنى المضمرة داخل الروایات التراثیة، وتحلیل آلیات اشتغال السلطة والمعرفة داخل النص التاریخی. وقد استند البحث فی هذا الجانب إلى بعض التصورات المرتبطة بالتفکیک وتحلیل الخطاب عند جاک دریدا ومیشیل فوکو، ولا سیّما ما یتعلق بمساءلة المرکزیات الفکریة والکشف عن البنى الإیدیولوجیة التی تتحکم فی إنتاج الخطاب التاریخی.
إضافة إلى ذلک، تم توظیف تحلیل الخطاب للکشف عن العلاقة بین السلطة والمعرفة وتمثلات التاریخ والوعی داخل النص السردی، وبیان الکیفیة التی یتحول بها الخطاب السردی عند جعیط إلى أداة لإعادة تشکیل الوعی التاریخی العربی المعاصر.
ثالثاً: البحث والدراسة
کشفت الدراسة أن الخطاب السردی فی «الفتنة» لا یؤدی وظیفة توثیقیة محضة، بل یتحول إلى أداة معرفیة وتأویلیة لإعادة إنتاج المعنى التاریخی وقراءة الحدث الإسلامی المبکر ضمن رؤیة نقدیة. وقد أظهر التحلیل أن جعیط یعید بناء الأحداث التاریخیة من خلال مساءلة الروایات التقلیدیة وربطها بسیاقاتها السیاسیة والاجتماعیة والثقافیة، الأمر الذی یساهم فی تفکیک المرکزیة السردیة التی کرّست بعض القراءات التقدیسیة للتاریخ الإسلامی.
وبیّنت الدراسة أن جعیط لا یتعامل مع التراث بوصفه بنیة ثابتة ونهائیة، بل بوصفه فضاءً مفتوحًا للتأویل وإعادة القراءة، وأن جدلیّة الثابت والمتغیّر فی مشروعه تقوم على علاقة تفاعل مستمر بین المرجعیة الحضاریة الإسلامیة والتحولات الفکریة والتاریخیة الحدیثة. وقد ظهر ذلک بوضوح فی توظیفه للسرد التأویلی بوصفه أداة لإعادة تنظیم الحدث التاریخی وکشف دینامیة التحول داخل التجربة الحضاریة الإسلامیة.
کما أوضح التحلیل أن جعیط یوظف السرد التاریخی لتجاوز القراءة الأخلاقیة أو التبجیلیة للفتنة الکبرى، متجهًا نحو تحلیل البنیة السیاسیة والاجتماعیة للصراع، والکشف عن تمثلات السلطة والشرعیة داخل التاریخ الإسلامی المبکر. ومن ثمّ، یتحول السرد عنده إلى ممارسة نقدیة تعید مساءلة العلاقة بین الدین والسیاسة والتاریخ داخل الوعی الإسلامی.
وأظهرت الدراسة کذلک أن المقاربة التفکیکیة عند جعیط لا تهدف إلى هدم التراث أو إلغائه، وإنما تسعى إلى إعادة مساءلته تاریخیًا ومعرفیًا، من خلال الکشف عن البنى الإیدیولوجیة والسیاسیة التی أسهمت فی تشکیل الوعی التاریخی العربی. ولذلک فإن التفکیک عنده لا یعنی القطیعة مع التراث، بل إعادة قراءته ضمن شروطه التاریخیة والحضاریة، بما یسمح ببناء فهم أکثر نقدیة ووعیًا للماضی.
رابعاً: المستجدات والنتائج
توصلت الدراسة إلى عدد من النتائج الأساسیة، من أبرزها أن الخطاب السردی وآلیات التفکیک فی کتاب «الفتنة» یمثلان أداة نقدیة لإعادة تشکیل الوعی التراثی العربی، وأن جعیط یوظف السرد التاریخی بوصفه آلیة لإعادة بناء العلاقة بین الماضی والحاضر ضمن أفق تأویلی معاصر.
کما أثبتت الدراسة أن جدلیّة الثابت والمتغیّر تشکّل محورًا رئیسًا فی مشروع جعیط الفکری، وأنه یسعى إلى بناء قراءة عقلانیة للتراث تقوم على التوازن بین الحفاظ على المرجعیات الحضاریة والانفتاح على التحولات الفکریة الحدیثة. وأظهرت النتائج کذلک أن الکتابة التاریخیة عند جعیط تتجاوز حدود التوثیق التقلیدی، لتصبح خطابًا نقدیًا یسهم فی إنتاج معنى جدید للتاریخ والتراث. ومن أبرز ما کشفت عنه الدراسة أیضًا أن جعیط یعید بناء الحدث التاریخی الإسلامی من خلال مساءلة الروایات التقلیدیة والکشف عن الأبعاد السیاسیة والإیدیولوجیة الکامنة فیها، الأمر الذی یمنح السرد التاریخی بعدًا نقدیًا وتأویلیًا یتجاوز القراءة التبجیلیة الجامدة للتاریخ الإسلامی.
وتکمن أهمیة الدراسة فی إسهامها فی الکشف عن البعد السردی والتفکیکی فی مشروع هاشم جعیط، وبیان دور الکتابة التاریخیة فی إعادة إنتاج المعنى وبناء وعی نقدی جدید بالتاریخ والتراث فی الفکر العربی المعاصر. کما تؤکد الدراسة أن توظیف المقاربة السردیة والتفکیکیة فی قراءة التراث یمکن أن یفتح آفاقًا جدیدة لإعادة بناء العلاقة بین الماضی والحاضر على أسس عقلانیة وتاریخیة أکثر انفتاحاً ووعیاً.
الکلمات المفتاحیة: الفتنة؛ الخطاب السردی؛ الثابت والمتغیّر؛ التفکیک؛ التراث العربی الإسلامی؛ التأویل.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The Dialectic of the Constant and the Variable in Hesham Jait’s Narrative Discourse: A Deconstructive Reading of Al-Fitna

نویسنده English

Maryam Hashemi
Institute for Humanities and Cultural Studies (IHCS)
چکیده English

Statement of the problem and its objective
The dialectic of the “constant and the variable” represents one of the most significant issues in contemporary Arab thought, particularly within modern attempts to reinterpret Arab-Islamic heritage and question its epistemological, historical, and narrative structures. In this context, the Tunisian intellectual Hashem Jaït occupies a prominent position among Arab thinkers who sought to reconstruct Islamic history through a critical and historical methodology that transcends traditional descriptive approaches.
Among Jaït’s intellectual works, Al-Fitna stands out as a major historical and narrative text in which the early Islamic historical event is reconstructed through a critical discourse combining historical analysis, narrative reconstruction, and interpretive reading. Rather than presenting history as a fixed and sacred truth, Jaït approaches it as a dynamic field shaped by political, social, and cultural transformations. Consequently, narrative discourse in Al-Fitna functions not merely as a means of recounting events, but as a critical epistemological mechanism through which historical meaning is reconstructed and traditional heritage narratives are questioned.
This study proceeds from the assumption that narrative discourse and deconstructive mechanisms in Al-Fitna constitute the independent variable, while the dialectic of the constant and the variable in interpreting Arab-Islamic heritage represents the dependent variable. The research aims to analyze how Jaït employs historical narrative as a critical instrument for reconstructing historical consciousness and reinterpreting heritage within a contemporary intellectual framework.
The study further seeks to uncover the deconstructive dimensions embedded in Jaït’s narrative strategy, especially his attempt to dismantle traditional sacred-centered readings of Islamic history and expose the ideological and political structures underlying many historical narratives. In doing so, the research attempts to clarify the relationship between narrative discourse, historical interpretation, and the reconstruction of Arab intellectual consciousness.
Methodology
This study adopts an interdisciplinary methodological framework combining historical, descriptive-analytical, narrative, and deconstructive approaches. The historical method is employed to examine the political, intellectual, and social contexts surrounding the narratives discussed in Al-Fitna, as well as to situate Jaït’s project within broader debates concerning heritage, modernity, and historical consciousness in contemporary Arab thought.
The descriptive-analytical approach is utilized to analyze the conceptual and intellectual structures of the text and to clarify the mechanisms through which Jaït reconstructs historical meaning. In addition, the narrative approach is applied to investigate the structure of historical narration and the methods used to organize events within discourse. Through this approach, the study explores how narrative sequencing, temporal reconstruction, and interpretive framing contribute to producing a critical reading of Islamic history.
The research also benefits from the deconstructive approach, particularly in analyzing the hidden ideological assumptions and internal contradictions embedded within traditional historical narratives. Deconstruction, in this context, is not understood as the destruction or negation of heritage, but rather as a critical process aimed at revealing the epistemological structures governing the production of historical meaning.
Moreover, discourse analysis is employed to examine the relationship between power, knowledge, and historical representation within Jaït’s narrative discourse. This analytical framework allows the study to uncover how discourse participates in constructing historical consciousness and shaping perceptions of legitimacy, authority, and identity.
The theoretical framework of the study draws on several modern thinkers and theorists whose works contributed significantly to narrative theory, interpretation, and discourse analysis, particularly Paul Ricoeur, Hayden White, Jacques Derrida, and Michel Foucault. Ricoeur’s conception of narrative as a means of organizing historical time, White’s understanding of history as narrative construction, Derrida’s theory of deconstruction, and Foucault’s analysis of discourse and power collectively provide important conceptual tools for understanding Jaït’s historical writing.
Discussion and Analysis
The study demonstrates that narrative discourse in Al-Fitna transcends the conventional function of historical documentation and instead operates as a critical epistemological practice through which historical meaning is reconstructed. Jaït does not simply reproduce traditional historical accounts; rather, he critically reorganizes and reinterprets them by linking events to their political, social, and cultural contexts.
The analysis reveals that Jaït’s narrative strategy seeks to dismantle the sacred-centered historical discourse that has long dominated traditional interpretations of early Islamic history. By questioning the authority of inherited narratives and exposing their ideological dimensions, Jaït transforms narrative into a critical tool for rethinking the relationship between history, power, and collective memory.
Furthermore, the study shows that Jaït approaches heritage not as a fixed and immutable structure, but as an open and dynamic field of interpretation. Consequently, the dialectic of the constant and the variable in his intellectual project reflects a continuous interaction between Islamic civilizational references and historical transformations. The “constant” appears in the form of enduring cultural and civilizational references that shape Arab-Islamic identity, while the “variable” emerges through changing historical interpretations and evolving forms of consciousness.
The research also highlights the interpretive role of narrative in reconstructing historical events. Through narrative organization and analytical reinterpretation, Jaït presents the early Islamic conflict not merely as a religious dispute, but as a complex political and social phenomenon shaped by historical conditions and struggles over legitimacy and authority.
Findings and Contributions
The study concludes that narrative discourse and deconstructive mechanisms in Al-Fitna function as major critical tools for reconstructing Arab historical consciousness and redefining the relationship between past and present. The findings confirm that the dialectic of the constant and the variable constitutes a central dimension of Hashem Jaït’s intellectual project and reflects his attempt to establish a rational and critical reading of Arab-Islamic heritage.
The research also demonstrates that Jaït’s historical writing challenges rigid and sacred-centered understandings of heritage by emphasizing the historical and interpretive nature of historical narratives. Through narrative reconstruction and deconstructive analysis, Jaït succeeds in transforming historical writing into an intellectual practice aimed at renewing Arab critical consciousness.
Moreover, the study contributes to highlighting the narrative and deconstructive dimensions of Jaït’s historical discourse, dimensions that have often been overlooked in previous studies focusing primarily on the philosophical and historical aspects of his work. By examining the interaction between narrative structure, interpretation, and historical consciousness, the research provides a more comprehensive understanding of Jaït’s contribution to contemporary Arab thought.

کلیدواژه‌ها English

  • Al-Fitna
  • Narrative Discourse
  • The Constant and the Variable
  • Deconstruction
  • Arab-Islamic Heritage

عنوان مقاله العربیة

دیالکتیک ثابت و متغیر در گفتمان روایی هشام جعیط: خوانش ساختارشکنی کتاب الفتنة

چکیده العربیة

بیان مسئله و هدف: مسئلۀ «جدلیّت ثابت و متغیر» از مهم‌ترین مسائل اندیشۀ عربی معاصر در بازخوانی میراث عربی-اسلامی به شمار می‌رود. این مسئله به‌ویژه در پیوند با چگونگی تعامل با گذشته، بازتفسیر متون تاریخی و دینی، و نسبت میان سنت و مدرنیته اهمیت یافته است. در این میان، هشام جعیط از جمله متفکرانی است که کوشیده است تاریخ و میراث اسلامی را بر اساس رویکردی انتقادی و تاریخی بازخوانی کند. کتاب الفتنة او نمونه‌ای برجسته از این رویکرد است؛ زیرا جعیط، در این اثر، رویداد فتنۀ بزرگ را نه صرفاً به‌عنوان گزارشی تاریخی بلکه در قالب گفتمانی روایی و تأویلی بازسازی می‌کند و می‌کوشد ساختارهای فکری و سیاسی شکل‌دهندۀ تاریخ اسلامی را مورد نقد و بازاندیشی قرار دهد. این پژوهش، با تمرکز بر «گفتمان روایی و سازوکارهای واسازی» به‌عنوان متغیر مستقل، و «جدلیّت ثابت و متغیر در فهم میراث عربی-اسلامی» به‌عنوان متغیر وابسته، در پی آن است که نشان دهد جعیط چگونه از روایت تاریخی برای بازتولید معنا، نقد روایت‌های سنتی و بازسازی آگاهی تاریخی عربی بهره می‌گیرد. هدف اصلی پژوهش تحلیل ساختار روایی کتاب الفتنة و تبیین نقش رویکرد روایی و واسازانه در بازخوانی انتقادی میراث اسلامی است. همچنین، پژوهش می‌کوشد نشان دهد که چگونه روایت تاریخی در اندیشۀ جعیط از گزارش صرف فراتر می‌رود و به ابزاری معرفتی برای تأویل تاریخ و نقد ساختارهای تثبیت‌شدۀ فکری تبدیل می‌شود.


روش‌شناسی: این پژوهش بر پایۀ روش تاریخی انجام شده است تا زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و فکری شکل‌گیری روایت‌های تاریخی در کتاب الفتنة بررسی شود. همچنین، از رویکرد توصیفی-تحلیلی برای تحلیل مفاهیم و ساختارهای فکری متن استفاده شده است تا چگونگی شکل‌گیری مفاهیم «ثابت» و «متغیر» در اندیشۀ جعیط روشن شود. در کنار آن، رویکرد روایی برای تحلیل شیوۀ بازسازی رویداد تاریخی در متن، و رویکرد واسازانه برای آشکار کردن تناقض‌ها و ساختارهای پنهان در روایت‌های سنتی به کار گرفته شده است. پژوهش از تحلیل گفتمان نیز بهره می‌برد تا رابطۀ میان قدرت، دانش و بازنمایی تاریخ در متن جعیط تبیین شود. در این چارچوب، متن تاریخی نه به‌عنوان بازتابی خنثی از واقعیت، بلکه به‌مثابۀ ساختاری گفتمانی بررسی می‌شود که روایت، ایدئولوژی و قدرت در آن به یکدیگر پیوند می‌خورند. افزون‌بر این، پژوهش از برخی نظریه‌های معاصر در حوزۀ روایت، تأویل و واسازی، به‌ویژه آرای پل ریکور، هایدن وایت، ژاک دریدا و میشل فوکو، بهره گرفته است. این نظریه‌ها امکان تحلیل متن تاریخی را از منظر تولید معنا، بازسازی زمان تاریخی، و آشکارسازی لایه‌های پنهان ایدئولوژیک فراهم می‌آورند و به پژوهشگر کمک می‌کنند تا ابعاد روایی و تأویلی کتاب الفتنة را با دقت بیشتری تبیین کند.


بحث و تحلیل: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که گفتمان روایی در کتاب الفتنة صرفاً کارکردی توصیفی یا مستندسازانه ندارد، بلکه به ابزاری معرفتی برای بازسازی معنا و تأویل تاریخ اسلامی تبدیل می‌شود. جعیط، با بازخوانی انتقادی روایت‌های سنتی و پیوند دادن آن‌ها با زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی عصر خود، می‌کوشد مرکزیت روایت‌های تقدیس‌گرایانه را به چالش بکشد و تاریخ اسلامی را در قالب تجربه‌ای انسانی و تاریخی بازخوانی کند. تحلیل متن نشان می‌دهد که جعیط میراث را ساختاری ثابت و بسته تلقی نمی‌کند، بلکه آن را حوزه‌ای گشوده برای تأویل و بازخوانی تاریخی می‌داند؛ ازاین‌رو، جدلیّت ثابت و متغیر در اندیشۀ او بر پایۀ تعامل میان مرجعیت تمدنی اسلامی و تحولات فکری و تاریخی شکل می‌گیرد. وی با بهره‌گیری از روایت تأویلی می‌کوشد نشان دهد که تاریخ اسلامی حاصل تعامل نیروهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی متعددی است و نمی‌توان آن را در قالب تفسیری تک‌بعدی یا قدسی فروکاست. همچنین، پژوهش نشان می‌دهد که رویکرد واسازانۀ جعیط در پی نفی یا تخریب میراث نیست، بلکه هدف آن بازاندیشی انتقادی در ساختارهای معرفتی و ایدئولوژیک شکل‌دهندۀ آگاهی تاریخی عربی است. جعیط، با تحلیل روایت‌های متعارض، مقایسۀ منابع تاریخی و بازخوانی زمینه‌های سیاسی شکل‌گیری روایت‌ها، می‌کوشد لایه‌های پنهان قدرت و ایدئولوژی را در تاریخ‌نگاری اسلامی آشکار سازد. از سوی دیگر، تحلیل کتاب الفتنة نشان می‌دهد که جعیط از روایت تاریخی برای بازتعریف رابطۀ میان گذشته و حال بهره می‌برد. او تاریخ را امری زنده و پویا می‌داند که پیوسته در فرایند تأویل و بازخوانی قرار دارد. از همین روی، روایت تاریخی در اندیشۀ او نقشی اساسی در شکل‌دهی به آگاهی انتقادی معاصر ایفا می‌کند و امکان بازنگری در مفاهیم سنتی مربوط به هویت، قدرت و مشروعیت را فراهم می‌سازد.


دستاوردها: بررسی‌ها نشان می‌دهد که گفتمان روایی و سازوکارهای واسازی در کتاب الفتنة نقش مهمی در بازسازی آگاهی تاریخی عربی و بازتعریف رابطۀ میان گذشته و حال ایفا می‌کنند. همچنین، روشن می‌شود که جدلیّت ثابت و متغیّر از محورهای بنیادین پروژۀ فکری هشام جعیط است و او می‌کوشد قرائتی عقلانی و انتقادی از میراث عربی-اسلامی ارائه دهد که میان حفظ مرجعیت تمدنی و پذیرش تحول تاریخی توازن برقرار می‌کند. از مهم‌ترین دستاوردهای پژوهش آشکار ساختن ابعاد روایی و واسازانه در نگارش تاریخی جعیط و تبیین نقش روایت در تولید معنای تاریخی و شکل‌دهی به آگاهی انتقادی معاصر دربارۀ میراث است. پژوهش نشان می‌دهد که جعیط، با بهره‌گیری از روایت تاریخی، تاریخ اسلامی را از سطح روایت‌های سنتی و تقدیس‌گرایانه فراتر برده و آن را عرصه‌ای برای تحلیل انتقادی و بازاندیشی معرفتی ساخته است. همچنین، بهره‌گیری از رویکرد روایی و واسازانه می‌تواند زمینه‌ای برای بازخوانی عقلانی و تاریخی میراث اسلامی در اندیشۀ معاصر عربی فراهم سازد و امکان شکل‌گیری نوعی آگاهی تاریخی جدید را فراهم آورد که در آن تاریخ متنی گشوده برای تفسیر و بازاندیشی فهمیده می‌شود، نه مجموعه‌ای از حقایق ثابت.

کلیدواژه‌ها العربیة

  • الفتنة
  • گفتمان روایی
  • ثابت و متغیر
  • واسازی
  • میراث عربی-اسلامی
  • تأویل
  • تاریخ دریافت 09 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 03 مرداد 1405