دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی

تحلیل کلان درون‌مایۀ عشق در رمان عصر الحبّ اثر نجیب محفوظ بر اساس نظریۀ درون‌مایگان موریس توماشفسکی

10.48308/jalc.2026.243244.1444

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه آموزش زبان و ادبیات عربی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

چکیده
بیان مسئله و هدف: عشق یکی از مهم‌ّترین احساسات انسانی که درون‌مایۀ اصلی ادبیات غنایی را تشکیل می‌دهد، در ادبیات معاصر عربی به‌ویژه داستان معاصر بستر مناسبی برای رشد به خود دیده است. نجیب محفوظ، طلایه‌دار مصری رمان معاصر عربی، در داستان عصر الحبّ به درون‌مایۀ عشق پرداخته است؛ موضوعی که از دیدگاه نظریه‌پردازان نقد ادبی، به‌ویژه بوریس توماشفسکی، دارای ساختار سلسله‌‌مراتبی از درون‌مایه‌ها است. در پایین‌ترین سطح این سلسله‌‌مراتب، بن‌مایه‌های اتمی قرار دارند که در تعامل با یکدیگر، کلان‌درون‌مایۀ هر اثر ادبی را شکل می‌دهند. از دیدگاه توماشفسکی، انگیزش توجیه‌‌کنندۀ کارکرد هر بن‌مایه است که در ارتباط با سایر بن‌مایه‌ها برای تحلیل کلان‌درون‌مایه ضروری به نظر می‌رسد. در این جستار، برای کشف ارتباط وصف با روایتگری، اوصاف رمان عصر الحبّ اثر نجیب محفوظ با روش توصیفی-تحلیلی بر اساس نظریۀ درون‌مایگان بوریس توماشفسکی بررسی شده است؛ چراکه درون‌مایگان به‌عنوان فکر کلی همچون اصلی وحدت‌بخش عمل می‌کنند. نتایج پژوهش بیانگر آن است که در همۀ نظریه‌های روایی، «وصف» جنبۀ ایستای متن است و موجب شتاب منفی در روایت می‌شود؛ همچنین، انتخاب شخصیت‌ها (عزّت/ حمدون عجرمه/ بدریه المناویشی)، ضمن داشتن انگیزشی واقع‌گرایانه، دارای انگیزشی وابسته به ترکیب‌بندی داستان است. همچنان‌که برهم‌کنش بن‌مایه‌های رمان یادشده به شکل‌گیری خرده‌درون‌مایگان میانی (فراق/ خیانت/ پیوند عشق/ رفاقت/ شروع عشق جدید) و تشکیل کلان‌درون‌مایۀ عشق در رمان عصر الحبّ انجامیده است.
روش‌شناسی: پژوهش، با روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی مؤلفه‌های نظریۀ درون‌مایگان توماشفسکی در رمان عصر الحبّ پرداخته است. جمع‌آوری داده‌ها به‌صورت کتابخانه‌ای و با مراجعه به کتب مرتبط و تحلیل رمان مذکور بوده و تلاش شده است، با تحلیل رمان و خوانش آن بر اساس نظریۀ توماشفسکی، مؤلفه‌ها استخراج شود و بر اساس هر مؤلفه شواهدی از متن رمان آورده و تطبیق داده شود.
بحث و تحلیل: توماشفسکی بر این عقیده است که مضمون داستانْ تفکر و هژمونی غالب بر اثر ادبی است. در نظریۀ توماشفسکی، چهار نوع بن‌مایه وجود دارد: بن‌مایۀ پویا، بن‌مایۀ ایستا، بن‌مایۀ آزاد و بن‌مایۀ مقیّد. هر بن‌مایه که در حوزۀ دیداری مخاطب قرار می‌گیرد هدف خاصی را دنبال می‌کند که به آن انگیزش گفته می‌شود، در نظریۀ توماشفسکی، بن‌مایه‌ها با توجه به موقعیتی که در رمان دارند به دو دسته تقسیم می‌شوند: بن‌مایۀ پویا و ایستا. هریک از این بن‌مایه‌ها، بسته به وجود یا نبود رابطۀ علّی و معلولی در متن، به بن‌مایۀ مقیّد پویا و بن‌مایۀ مقیّد ایستا و بن‌مایۀ آزاد ایستا تقسیم‌بندی می‌شود.
ادبیات عربی از دیرباز بستری برای ادبا بوده است، که عشق و دلدادگی را دست‌مایۀ آثار خود قرار داده‌اند. این مقوله در داستان‌ معاصر عرب نمود چشمگیری دارد و نام نجیب محفوظ، داستان‌نویس نامدار مصری و برندۀ جایزۀ نوبل ادبیات، بر تارک آن می‌درخشد. رمان عصر الحبّ از جمله داستان‌های نجیب محفوظ با رویکرد رمانتیک و درون‌مایۀ عاشقانه است. عزّت، حمدون عجرمه و بدریه المناویشی شخصیت‌های اصلی آن هستند، که انگیزه‌های واقع‌گرایانه دارند اما تحت تأثیر ساختار روایی داستان قرار می‌گیرند. این عناصر درنهایت درون‌مایه‌ای کلان‌تر یعنی عشق را در داستان شکل می‌دهند. در این رمان، انتخاب شخصیت‌ها، ضمن داشتن انگیزه‌ای واقع‌گرایانه، انگیزه‌ای وابسته به ترکیب‌بندی داستان دارد، به‌گونه‌ای که برهم‌کنش بن‌مایه‌های رمان سبب شکل‌گیری خرده‌درون‌مایگان و تشکیل کلان‌درو‌ن‌مایۀ عشق در رمان شده است. بن‌مایه‌های ایستا، بن‌مایه‌های پویا، نمایه‌های خاص و آگاهانندگان در رمان عصر الحبّ اثر نجیب محفوظ بر اساس نظریۀ توماشفسکی بررسی شده‌ است. در این رمان، بن‌مایه‌های پویا به دنبال تغییر موقعیت‌اند و موتور فعال حرکت فابیولا هستند. این بن‌مایه‌ها بر تحکیم روابط علّی رویدادها تأکید دارند، که در این رمان کلان‌درون‌مایۀ عشق محور اصلی آن است. متن این رمان همچون پلی برای پیوند میان ساختارهای تکوینی با درون‌مایۀ اصلی ایفای نقش کرده است، با این تفسیر که مجموع رفتار، گفتار، مکان و شخصیت، همچون خشت‌هایی که توسط جهان‌بینی نویسنده روی هم چینش و ترتیب یافته‌اند، درنهایت مجموعۀ زیبایی از کلان‌درون‌مایۀ عشق را برای مخاطبان به تصویر کشیده است. این نوع چینش، علاوه‌بر جذابیت، مخاطب را از خواننده‌ای منزوی به مخاطبی فعال تغییر می‌دهد. این اثر در ضمن خود نقد کلان‌درونمایه را به یدک می‌کشد و شایسته است از منظر ادبی-مفهومی دربارۀ آن بحث و بررسی شود.
دستاوردها: با بررسی رمان بر اساس نظریۀ توماشفسکی مشخص شد که ساختارهای اجتماعی، عاطفی و فکری نقش مهمی به‌عنوان زمینۀ زبانی و فکری این کار داشته و در نگرانی‌های موضوعی و ساختار اصلی آن تأثیر گذاشته است. علاوه‌بر این، محفوظ عشق را نیرویی آزادکننده و ناب توصیف می‌کند. این رمان به‌طور ماهرانه‌ای به تعامل بین مضامین مختلف می‌پردازد و خرده‌درون‌مایه‌های متنوعی چون فراق، خیانت، پیوند عشق، رفاقت و آغاز عشق جدید را به تصویر می‌کشد. سرانجام، این عناصر درون‌مایه‌ای کلان‌تر یعنی عشق را شکل می‌دهند. این اثر نشان‌دهندۀ چگونگی تلفیق احساسات انسانی و روابط میان شخصیت‌ها است که در بستر روایتی عمیق و تأثیرگذار شکل می‌گیرد و بر عمق معنایی آن می‌افزاید. بر این اساس، رمان عصر الحبّ نمایانگر تحلیلی جامع از عشق و جنبه‌های مختلف آن در زندگی انسان‌ها است. نظریۀ توماشفسکی به ما امکان داده است تا با تحلیل دقیق‌تر متون به لایه‌های عمیق‌تر معنایی آن‌ها پی ببریم و درک بهتری از چگونگی شکل‌گیری و تأثیرگذاری آن‌ها در خوانندگان داشته باشیم. این دیدگاه به ما کمک کرده است تا ساختار و محتوای رمان را نظام‌مند و علمی بررسی کنیم و نقش هر عنصر را در شکل‌گیری مفهوم کلی اثر درک کنیم. از نظر روایت، راوی کاملاً بی‌طرف نیست و گاهی گرایش یا گرایش‌های جهت‌دار را نشان می‌دهد که تحت تأثیر عناصر زبانی و گفتمانی حاکم بر دیدگاه راوی است؛ بنابراین، راوی ارتباط عاطفی عمیقی با شخصیت اصلی داستان به اشتراک می‌گذارد و نشان می‌دهد که روایت آن‌ها نمی‌تواند کاملاً عینی باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of the Theme of Love in Naguib Mahfouz's "The Age of Love" Based on Tomashevsky's Theory of Thematics

نویسندگان English

ali khaleghi
jamal talebi ghareh gheshlaghi
Department of Arabic Language and Literature Education, Farhangian University, Tehran, Iran.
چکیده English

Background and Purposes: Love, as one of the most significant human emotions and a central theme of lyrical literature, has found fertile ground for development in contemporary Arabic literature, particularly in the modern novel. Naguib Mahfouz, the Egyptian pioneer of the contemporary Arabic novel, explores love in his story The Age of Love (ʿAṣr al-Ḥubb). From the perspective of literary critics, especially Boris Tomashevsky, this subject possesses a hierarchical structure of themes: at the lowest level are atomic motifs which, through their interaction, form the macro-theme of a literary work. Motivation—the justifier of each motif's function in relation to other motifs—is essential for analyzing the macro-theme. The present article, using a descriptive-analytical method based on Tomashevsky's theory of thematics, examines the descriptions in The Age of Love in order to discover the relationship between description and narration, since themes function as a general idea and a unifying principle. The findings indicate that in all narrative theories, “description” is a static aspect of the text and causes negative acceleration in the narrative. Furthermore, the choice of characters (ʿIzzat/ Hamdūn ʿAjramah/ Badriyyah al-Manāwishī) possesses both a realistic motivation and a motivation dependent on the story's composition. The interaction of the novel's motifs has led to the formation of intermediate micro-themes (separation/ betrayal/ bond of love/ friendship/ beginning of new love) and the constitution of the macro-theme (love) in the novel."
Methodology: This research, using a descriptive-analytical method, investigates the components of Tomashevsky's theory of thematics in The Age of Love. Data collection was library-based, referring to related books and analyzing the novel. An effort was made to extract the relevant components by reading the novel through the lens of Tomashevsky's theory and to provide matching evidence from the text for each component.
Results and Discussion: Tomashevsky holds that the theme of a story constitutes the dominant thought and hegemony over the literary work. In his theory, there are four types of motifs: dynamic, static, free, and bound. Every motif that enters the audience's field of vision pursues a specific goal, called motivation. According to their position in the novel, motifs are divided into dynamic and static; based on whether or not they have a causal relationship with the text, they are further classified into bound dynamic, bound static, and free static motifs.
Arabic literature has long been a gathering place for lovers and writers who made love and passion the subject of their works. This approach in the contemporary era became the arena for novelists, crowned by Naguib Mahfouz. The Age of Love is among his stories with a romantic approach and a love theme. Its main characters—ʿIzzat, Hamdūn ʿAjramah, and Badriyyah al-Manāwishī—possess realistic motivations, yet are simultaneously influenced by the narrative structure of the story. In this novel, the choice of characters, while having a realistic motivation, also possesses a motivation dependent on the story's composition, such that the interaction of motifs has led to the formation of micro-themes and the constitution of the macro-theme (love). Based on Tomashevsky's theory, static motifs, dynamic motifs, specific indices, and informants have been examined. Dynamic motifs seek to change the situation and are the active engine of the fabula's movement, emphasizing the causal relationships of events, with the macro-theme of love as their central axis. The text serves as a bridge linking formative structures with the main theme: the totality of behavior, dialogue, setting, and character acts as building blocks arranged by the author's worldview, ultimately portraying a beautiful image of the overarching theme of love. This arrangement, besides its appeal, transforms the audience from a passive reader into an active participant. This work inherently carries thematic criticism and deserves examination from a literary-structural perspective.
Conclusion: Examining the novel based on Tomashevsky's theory revealed that social, emotional, and intellectual structures played an important role as the linguistic and intellectual context of the work and influence its thematic concerns and main structure. Mahfouz describes love as a liberating and pure force. The novel skillfully deals with the interaction between different themes and depicts diverse micro-themes—separation, betrayal, the bond of love, friendship, and the beginning of new love—which ultimately lead to the formation of a broader macro-theme, namely love. The work demonstrates how human emotions and relationships between characters are integrated within a deep and impactful narrative, adding to its semantic depth. Thus, The Age of Love represents a comprehensive analysis of love and its various aspects in human life. Tomashevsky enables us, through more precise analysis of texts, to uncover their deeper semantic layers and better understand how they are formed and influence readers, examining the structure and content of literature systematically and scientifically. From a narrative perspective, the narrator is not completely impartial and sometimes shows biased inclinations, influenced by the linguistic and discursive elements governing the narrator's point of view; therefore, the narrator shares a deep emotional connection with the main character, demonstrating that their narrative cannot be entirely objective.

کلیدواژه‌ها English

  • Contemporary Arabic Novel
  • Love
  • Naguib Mahfouz
  • Tomashevsky.

عنوان مقاله العربیة

تحلیل موضوعیة الحبّ فی روایة "عصر الحبّ" لنجیب محفوظ وفقًا لنظریة الموضوعیّة لبوریس توماشفسکی

چکیده العربیة

بیان المسئلة والهدف: یُعدّ الحبّ أحد أهمّ المشاعر الإنسانیة التی تشکل الموضوع الأساسی للأدب الغنائی، وقد وجد فی الأدب العربی المعاصر، خاصّة فی القصّة المعاصرة، میداناً مناسباً لنموه. تناول نجیب محفوظ، الرائد المصری للروایة العربیة المعاصرة، موضوع الحب فی قصته "عصر الحبّ". وهو موضوع یتمتع، من وجهة نظر منظری النقد الأدبی وخاصة بوریس توماشفسکی، بصیاغة هرمیة من المواضیع. فی أدنى مستوى من هذا الهرم، توجد الموضوعات الذریة التی تشکل، من خلال تفاعلها مع بعضها البعض، الموضوع الکبیر للأدب. ومن وجهة نظره، یبدو الدافع، باعتباره المبرر لوظیفة کل موضوع فی علاقته بالموضوعات الأخرى، ضروریاً لتحلیل الموضوع الکبیر. فی هذه المقالة، وللکشف عن العلاقة بین الوصف والسرد، تم فحص أوصاف روایة "عصر الحبّ" لنجیب محفوظ بالطریقة الوصفیة التحلیلیة بناءً على نظریة المواضیعیة لبوریس توماشفسکی؛ لأنَّ المواضیعیة تعمل کفکرة عامة وکقانون موحِّد. تشیر نتائج البحث إلى أن الوصف فی جمیع نظریات السرد هو جانب ثابت للنص ویتسبب فی تسارع سلبی فی السرد؛ کما أن اختیار الشخصیات (عزّت / حمدون عجرمة / بدریة المناشی) یحمل دافعاً واقعیاً بالإضافة إلى دافع مرتبط بتکوین القصة. کما أن تفاعل موضوعات الروایة الحالیة أدى إلى تکوین مواضیع صغرى متوسطة (فراق/ خیانة/ رباط الحب/ صداقة/ بدایة حب جدید) وتشکیل الموضوع الکبیر (الحب) فی روایة "عصر الحبّ".


المنهجیّة: تناول هذا البحث، باستخدام المنهج الوصفی والتحلیلی، مکونات نظریة المواضیعیة لتوماشفسکی فی روایة "عصر الحبّ". وکان جمع البیانات مکتبیاً، بالرجوع إلى الکتب ذات الصلة وتحلیل الروایة المذکورة. وقد بُذلت جهود لاستخراج المکونات ذات الصلة من خلال تحلیل الروایة وقراءتها بناءً على نظریة توماشفسکی، وتقدیم أدلة من نص الروایة ومطابقتها لکل مکوّن.


المناقشة والتحلیل: یعتقد توماشفسکی أن موضوع القصة یشکل التفکیر والهیمنة المسیطرة على العمل الأدبی. فی نظریة توماشفسکی، هناک أربعة أنواع من الموضوعات: الموضوع الدینامیکی والموضوع الثابت والموضوع الحر والموضوع المقید؛ کل موضوع یقع فی المجال البصری للجمهور یهدف إلى تحقیق هدف معین یُسمى الدافع. فی نظریة توماشفسکی، تنقسم الموضوعات إلى فئتین حسب موقعها فی الروایة: الموضوعات الدینامیکیة والموضوعات الثابتة. وتصنف کل من هذه الموضوعات، بناءً على وجود أو عدم وجود علاقة سببیة مع النص، إلى موضوع مقید دینامیکی وموضوع مقید ثابت وموضوع حر ثابت.


لطالما کان الأدب العربی منذ القدم محبیاً للعشاق والأدباء الذین جعلوا الحب والهیام مادة أعمالهم. أصبح هذا المنهج الأدبی فی العصر المعاصر ساحة للروائیین، یتوجهم الکاتب المصری البارز والحائز على جائزة نوبل للأدب نجیب محفوظ. روایة "عصر الحبّ" هی من بین قصص نجیب محفوظ ذات النهج الرومانسی والموضوع العاطفی. تمتلک الشخصیات الرئیسیة فی الروایة، بما فی ذلک عزت وحمدون عجرمة وبدریة المناویشی، دوافع واقعیة، لکنها تخضع فی الوقت نفسه لتأثیر البنیة السردیة للقصة. یتناول هذا الروایة بمهارة التفاعل بین موضوعات متنوعة، ویصور حبکات فرعیة مختلفة مثل الفراق، والخیانة، وعلاقات الحب، والصداقة، وبدایة حب جدید. تؤدی هذه العناصر فی النهایة إلى تشکیل حبکة رئیسیة أوسع، وهی الحب فی القصة. فی هذه الروایة، یحمل اختیار الشخصیات، بالإضافة إلى دافع واقعی، دافعاً مرتبطاً بتکوین القصة، بحیث أدى تفاعل موضوعات الروایة الحالیة إلى تکوین مواضیع صغرى وتشکیل الموضوع الکبیر (الحب) فی "عصر الحبّ". بناءً على نظریة توماشفسکی، تفحص الموضوعات الثابتة والموضوعات الدینامیکیة والمؤشرات الخاصة والمخبرین فی روایة "عصر الحبّ" لنجیب محفوظ. فی هذه الروایة، تسعى الموضوعات الدینامیکیة لتغییر الموقف وهی المحرک الفعال لحرکة الفابولا. تؤکد هذه الموضوعات على تعزیز العلاقات السببیة للأحداث، حیث یکون الموضوع الکبیر للحب محورها الرئیسی فی الروایة الحالیة. لقد أدى نصّ هذه الروایة دورًا کجسر یربط بین البنى التکوینیة والموضوع الرئیسی، بمعنى أن مجموعة السلوک والحوار والمکان والشخصیة والنصّ یوضح أن قوة الروایة تکمن فی کونها نسیجاً متکاملاً، حیث تخدم کل عنصر سردی، اوالموضوع الرئیسی، تعمل کلبِنات رتبتها ورتبتها رؤیة الکاتب العالمیة، لتجسد فی النهایة صورة جمیلة لموضوع الحب الشامل للقراء. هذا النوع من الترتیب، بالإضافة إلى جاذبیته، یحول القارئ من قارئ منعزل إلى متلقٍ نشط. یحمل هذا العمل فی طیاته نقداً موضوعیّاً ویستحق أن یُناقش ویُفحص من منظور أدبی-مفهومی.


الإنجازات: أظهر فحص الروایة بناءً على نظریة توماشفسکی أن الهیاکل الاجتماعیة والعاطفیة والفکریة لعبت دوراً مهماً کسیاق لغوی وفکری لهذا العمل وتؤثر على اهتماماته الموضوعیة وهیکله الرئیسی. علاقة على ذلک، یصف محفوظ الحب کقوة تحریریة ونقیة. تتناول هذه الروایة بمهارة التفاعل بین الموضوعات المختلفة وتصور مواضیع صغرى متنوعة مثل الفراق والخیانة ورباط الحب والصداقة وبدایة الحب الجدید. تؤدی هذه العناصر فی النهایة إلى تشکیل موضوع أکبر وأوسع، وهو الحب، فی القصة. یوضح هذا العمل کیفیة دمج المشاعر الإنسانیة والعلاقات بین الشخصیات، والتی تتشکل فی سیاق سرد عمیق ومؤثر، مما یزید من عمقها الدلالی. وبالتالی، تمثل "عصر الحبّ" تحلیلاً شاملاً للحب وجوانبه المختلفة فی حیاة البشر. یمکننا من خلال توماشفسکی، من خلال التحلیل الأکثر دقة للنصوص، الکشف عن طبقاتها الدلالیة الأعمق وفهم أفضل لکیفیة تشکیلها وتأثیرها على القراء. تساعدنا هذه الرؤیة على فحص بنیة ومحتوى الأدب بطریقة منهجیة وعلمیة وفهم دور کل عنصر فی تشکیل المفهوم العام للعمل. من منظور سردی، الراوی لیس محایداً تماماً ویظهر فی بعض الأحیان میولاً أو نزعات متحیزة، متأثراً بالعناصر اللغویة والخطابیة التی تحکم وجهة نظر الراوی؛ لذلک، یشارک الراوی ارتباطاً عاطفیاً عمیقاً مع الشخصیة الرئیسیة للقصة ویظهر أن سردهم لا یمکن أن یکون موضوعیاً بالکامل.

کلیدواژه‌ها العربیة

  • الروایة العربیة الحدیثة
  • الحبّ
  • نجیب محفوظ
  • توماشفسکی
 
اخوت، احمد (1371ش)، دستور زبان داستان، چاپ اوّل، اصفهان: نشر فردا.
اسکولز، رابرت (١٣٨٣ش). ساختارگرایی در ادبیات. ترجمۀ فرزانه طاهری. تهران: آگه.
اسکولز، رابرت (1401ش). عناصر داستان. ترجمۀ فرزانه ظاهری. چاپ نهم، تهران: مرکز.
تودوروف، تزوتان (١٣٨٨). بوطیقای نثر. ترجمۀ انوشیروان گنجی‌پور. تهران: نی.
تودوروف، تزوتان (١٣٩٢ش). نظریه ادبیات. ترجمۀ عاطفه طاهایی. تهران: دات.
تولان، مایکل. جی (1383ش). درآمدی نقّادانه و زبانشناختی بر روایت، ترجمۀ ابوالفضل حرّی، بنیاد سینمایی فارابی.
توماشفسکی، بوریس (1392ش). درون‌مایگان در نظریۀ ادبیات: متن‌هایی از فرمالیست‌های روس، به کوشش: تزوتان تودوروف. ترجمۀ عاطفه طاهایی. تهران: دات.
زنجانبر، امیرحسین (1403ش). تحلیل فرمالیستی درون‌مایۀ عشق در داستان کودکانۀ یخی که عاشق خورشید شد اثر رضا موزونی، براساس نظریۀ درون‌مایگان. مجله نقد ادبی، 9(1)، 97-123.https://doi.org/10.22124/naqd.2024.27099.2566
فتحی نجف‌آبادی، هاجر، طغیانی، اسحاق و نجفی، زهره (1399ش). تحلیل عناصر روایی در وصف‌های ادبی منظومۀ‌ یوسف و زلیخای جامی. متن‌پژوهی ادبی، 24 (84)، 33-58. https://doi.org/10.22054/ltr.2018.31248.2247
الفرجانی، ضیف عبدالمنعم (2017م). عصر الحبّ لنجیب محفوظ دراسة فی بنیة السرد. مجلة بحوث کلیّة الآداب، 28(111)، 753-777.
فرحان بالووا، محمد والأنصاری، عبد المنتقم (2022م). التضاد فی روایة "حکایة الحب" لغازی القصیبی: دراسة دلالیة بمنظور جون إ. سید، مجلة لسان ضاد، 9 (2)، 77-107.
https://lisanu.journal.unida.gontor.ac.id/index.php/ldhd/article/download/207/139
محفوظ، نجیب (2008م). عصر الحبّ. القاهر: دار الشروق، الطبعة الثالثة.
هارلند، ریچارد (1388ش). درآمدی تاریخی بر نظریه ادبیات از افلاطون تا بارت. ترجمۀ علی معصومی و جمعی از مترجمان. تهران: چشمه.
  • تاریخ دریافت 02 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 01 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 27 خرداد 1405