پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی
دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی

واکاوی اختلاف نحویان بصره و کوفه پیرامون وجود واو مقحمة در قرآن کریم و تحلیل انتقادی برگردان آن در 30 ترجمه فارسی قرآن

10.48308/jalc.2024.231704.1242
دوره 15، شماره 1 - شماره پیاپی 28
دی 1403
صفحه 116-141
پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

محمدسعید بیلکار 1
مهدیار شیرازی فراشاه 2
علی حاجی خانی 3

1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

3 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

چکیده
در میان مصادیق مورد نزاع نحویان بصری و کوفی که عدد آن ها بیش از صد مورد است، اختلاف در إقحام یا عدم إقحام واو در زبان عربی به خاطر وجود مصادیق متعدّد قرآنی، اهمیتی ویژه دارد. «واو مقحمة» که اختراع برخی از نحویان متقدّم نظیر ثعلب است، به واوی اطلاق می‌شود که وجود یا عدم وجودش در کلام تأثیر نحوی ایجاد نمی‌کند و به تعبیر دیگر، «زائده» است. در همین راستا، نحویان کوفه به خصوص فرّاء قائل به وجود چنین واوی در زبان عربی و به تبع آن قرآن کریم هستند و در مقابل نحویان بصره زیادت واو را، چه در قرآن و چه در زبان عربی، نمی‌پذیرند. پژوهش حاضر، ضمن تبیین اختلاف این دو مکتب تأثیرگذار نحوی درباره واو مقحمة، به سنجش آرای ایشان پرداخته و ضمن جمع آوری مصادیق قابل توجه قرآنی از این «واو»، رأی نحویان کوفه را برگزیده‌است. سپس به نقد و بررسی عملکرد سی ترجمه فارسی قرآن کریم در ارتباط با چگونگی برگردان این واو در 12 شاهدمثال قرآنی پرداخته‌است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد 47.7% از مجموع عملکرد مترجمان مطابق نظر بصری، 23.6%، ترجمه‌ها مطابق نظر کوفی و 27.7% موارد نیز عملکردی نادرست از نظر نحوی را دربرمی‌گیرد. در این میان بیشترین تطابق با نظر کوفیان از آن ارفع و صادق نوبری با 7 عملکرد کوفی و بیشترین تطابق با نظر بصریان از آن مشکینی با 10 عملکرد بصری است. بیشترین تعداد ترجمه نادرست نیز متعلق به حدادعادل با 6 ترجمه نادرست است.

کلیدواژه‌ها

واو مقحمة
واو زائدة
نحو بصری
نحو کوفی
نقد ترجمه‌های قرآن
موضوعات

عنوان مقاله English

Exploring the Controversy of existence of Wāw al-Muqḥamah in the Holy Quran: A Comparative Analysis of Basran and Kufan Grammarians and an assessment of 30 Persian Translations

نویسندگان English

Mohammad Saeid Bilkar 1
Mahdiar Shirazi Farashah 2
ali Hajikhani 3
1 Assistant Professor of Department of Quran and Hadith Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Ph.D student of Quran and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor of Quranic and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

Among all of the controversies between the grammarians of Basra and Kufa, the despute regarding "Iqḥām" of Wāw in Arabic is of particular importance due to the presence of numerous Quranic examples. The term "Wāw al-Muqḥamah" was coined by some early grammarians, such as Thaʽlab, to refer to a ‘Wāw’ whose presence or absence does not create a grammatical effect in speech and is therefore considered "al-Zā’idah". The grammarians of Kufa, especially al-Farrāʾ, believe in the existence of such a ‘Wāw’ in Arabic and, consequently, in the Holy Quran. On the other hand, the grammarians of Basra reject "Iqḥām" of Wāw in both the Quran and the Arabic language.This study aims to explain the dispute between these two influential schools of grammar concerning "Wāw al-Muqḥamah", and evaluate their opinions. Through collecting notable examples of this Wāw in the Quran, this study has chosen to adopt the opinion of the grammarians of Kufa. Furthermore, it has analyzed 30 Persian translations of the Holy Qur'an in terms of how this ‘Wāw’ is translated in 12 examples from the Qur'an. the results indicate that 47.7% of the translators' performance is consistent with Basrian's opinion, 23.6% are consistent with Kufian's opinion, and 27.7% include grammatically incorrect performance. Among them, Arfa and Sadegh Nobari are the most compatible with Kufian opinion with seven Kufian performances, while Meshkini is the most compatible with Basrian opinion with ten Basrian performances. The highest number of incorrect translations belongs to Haddad Adel with six incorrect translations.

کلیدواژه‌ها English

  • Wāw al-Muqḥamah
  • Wāw al-Zā’idah
  • Basran Grammar
  • Kufan Grammar
  • The critique of Quran translations
قرآن کریم
ابن الانباری، ابوالبرکات عبدالرحمن بن محمد بن عبیدالله (1424ق)، الإنصاف فی مسائل الخلاف بین النحویین: البصریین والکوفیین، بیروت: المکتبة العصریة.
ابن الشجری، هبة الله بن علی(1413ق)، أمالی ابن الشجری، القاهرة: مکتبة الخانجی.
ابن جنّی، عثمان بن جنی(بی‌تا)، الخصائص، بی‌جا: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
ابن حنبل، احمد بن حنبل(1421ق)، مسند الإمام أحمد بن حنبل، بیروت: مؤسسة الرسالة.
ابن خالویه، أبو عبد الله حسین بن أحمد(1413 ق)، إعراب القراءات السبع و علله، قاهرة: مکتبة الخانجی.
ابن شقیر، أحمد بن الحسن(1987م) ، المحلّی (وجوه النصب)، ریاض: مؤسسة الرسالة،
ابن­فارس، ابوالحسین احمد بن فارس بن زکریا(1404ق) ، معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی .
ابن قتیبة، أبو محمد عبد الله بن مسلم(بی‌تا) ، تأویل مشکل القرآن، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن قتیبة، أبو محمد عبد الله بن مسلم(1423ق)، الشعر و الشعراء، قاهرة: دار الحدیث .
ابن هشام، عبد الله بن یوسف(1985ق)، مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب، دمشق: دار الفکر.
أبوبکر ابن الأنباری، محمد بن القاسم(بی‌تا)، شرح القصائد السبع الطوال الجاهلیات، بی‌جا: دار المعارف.
أبوبکر ابن الأنباری، محمد بن القاسم(1390ق)، إیضاح الوقف و الإبتداء، دمشق: مطبوعات مجمع اللغة العربیة.
ابوتمّام، حبیب بن أوس طائی(1418ق)، دیوان الحماسة، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابوعبیدة، معمر بن مثنّی(1998م)، شرح نقائض جریر و فرزدق، أبوظبی: المجمع الثقافی.
ابونهشل، أسود بن یعفر(1968م)، دیوان الأسود بن یعفر، به کوشش: نوری حمودی القیسی، بغداد: وزارة الثقافة و الأعلام.
ارفع، کاظم(1381ش)، ترجمه قرآن، تهران: فیض کاشانی.
اصفهانی، أبو على أحمد بن محمد بن الحسن المرزوقی(1424ق)، شرح دیوان الحماسة، بیروت: دار الکتب العلمیة.
الهی قمشه­ای، مهدی(1380ش) ، ترجمه قرآن، قم: نشر فاطمة الزهراء (س).
امرؤ القیس، امْرُؤُ القَیْس بن حجر بن الحارث(1425 ق)،  دیوان امرِئ القیس، بیروت: دار المعرفة.
انصاری، مسعود(1377ش)، ترجمه قرآن، تهران: فرزان روز.
انصاریان، حسین(1383ش)، ترجمه قرآن، قم: اسوه.
آسه، جواد، چند و چون مواجهه مفسّران با اختلافات نحوی دو مکتب بصره و کوفه، فصلنامه پژوهش­های قرآنی، سال شانزدهم، تابستان و پاییز 1389، شماره 62 و 63، صص: 298-313.
آیتی، عبدالمحمد(1374ش)، ترجمه قرآن، تهران: سروش.
برزی، اصغر(1382ش)، ترجمه قرآن و نکات نحوی آن، تهران: بنیاد قرآن.
بلاغی، عبدالحجة(1386ق)، ترجمه برگرفته از حجة التفاسیر، قم: حکمت.
بی­نا(1356ش)، ترجمه تفسیر طبری، تصحیح: حبیب یغمایی، تهران: نشر توس.
بی­نا(1383ش)، ترجمه قرآن (دهم هجری)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
پورجوادی، کاظم(1414ق)، ترجمه قرآن، تهران: بنیاد دائره المعارف اسلامی.
تبریزی، یحیى بن علی بن محمد الشیبانیّ(1352ق)، شرح القصائد العشر، بی‌جا: إدارة الطباعة المنیریة.
ثعلب، أحمد بن یحیى(1360ق) ، مجالس ثعلب، مصر: دار المعارف.
جاحظ، عمرو بن بحر(1424ق) ، الحیوان، بیروت: دار الکتب العلمیة.
جرجانی، أبو بکر عبد القاهر بن عبد الرحمن(1422ق)، أسرار البلاغة، بیروت: دار الکتب العلمیة.
جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دار العلم للملایین، (1376ق).
حدادعادل، غلامعلی(1390ش)، ترجمه قرآن، مشهد: بنیاد پژوهش­های آستان قدس رضوی.
حلبی، علی­اصغر(بی­تا)، ترجمه قرآن، تهران: اساطیر.
خرمشاهی، بهاءالدین(1398ش)، ترجمه قرآن، تهران: دوستان.
خرمشاهی، بهاءالدین، نکات قرآنی (3)، فصلنامه بینات، شماره 8، زمستان 1374، صص: 19-21.
خواجوی، محمد(1369ش)، ترجمه قرآن، تهران: مولی.
دهلوی، شاه ولی­الله(بی­تا)، ترجمه قرآن، سراوان: کتابفروشی نور.
رضایی اصفهانی، محمدعلی(1383ش)، ترجمه قرآن، قم: موسسه تحقیقاتی فرهنگی دارالذکر.
رمانی، ابوالحسن علی بن عیسی (1401ق)، کتاب معانی الحروف، تحقیق: الدکتور عبدالفتاح اسماعیل شلبی، جدة: دارالشروق.
زایر، عادل عبدالجبار؛ بلداوی، جنان سالم محمد(2014م)، دلالة واو الإقحام و واو الثمانیة عند النیسابوری (ق8هـ)‎ فی تفسیره (غرائب القرآن و رغائب الفرقان)‎ : دراسة موازنة، مجلة اللغة العربیة و آدابها، کوفه: جامعة الکوفة کلیة الآداب، المجلد 1، العدد 20، صص. 172-206.
زبیدی، عبداللطیف بن أبی بکر الشرجی(1407ق) ، ائتلاف النصرة فی اختلاف نحاة الکوفة و البصرة، تحقیق: الدکتور طارق الجنابی، بیروت: عالم الکتاب،
زجاج، علی بن الحسین بن علی(1420ق)، إعراب القرآن المنسوب للزجاج، قاهرة: دار الکتاب المصری.
زجاجی، أبوالقاسم عبد الرحمن بن إسحاق(1405ق)، اللامات، دمشق: دار الفکر.
زمخشری، محمود بن عمرو(1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی.
زوزنی، حسین بن أحمد(1423ق)، شرح المعلّقات السبع، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
سجستانی، محمد بن عزیر(1416ق)، غریب القرآن المسمى بنزهة القلوب، سوریة: دار قتیبة.
سراج، رضا(1390ق)، ترجمه قرآن، تهران: سازمان چاپ دانشگاه.
سیبویه، عمرو بن عثمان(1408ق)، الکتاب، قاهرة: مکتبة الخانجی.
شعرانی، ابوالحسن(1374ش)، قرآن مجید با ترجمه فارسی و خواص سور و آیات، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
شیبانی، أبوعمرو(1422ق)، شرح المعلقات التسع، بیروت: مؤسسة أعلمی للمطبوعات.
صادق نوبری، عبدالمجید(1369ق)، ترجمه قرآن، تهران: اقبال.
صفوی، کوروش(1394ش)، از زبان­شناسی به ادبیات، تهران: سوره مهر.
طبری، محمد بن جریر(1422ق)، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بی‌جا: دار هجر.
عکبری، ابوالبقاء عبدالله بن الحسین(1406ق)، التبیین عن مذاهب النحویین البصریین والکوفیین، بی‏جا، دار الغرب الإسلامی،
عکبری، ابوالبقاء عبدالله بن الحسین(بی‌تا)، التبیان فی إعراب القرآن، بی‏جا: نشر: عیسى البابی الحلبی وشرکاه.
فارسی، ابوعلی حسن بن احمد بن عبدالغفار( 1408ق)، کتاب الشعر أو شرح الأبیات المشکلة الإعراب، تحقیق: الدکتور محمود محمد الطناحی، القاهرة: مکتبة الخانجی.
فراء، أبو زکریا یحیى بن زیاد الدیلمی (بی‎تا)، معانی القرآن. مصر: دار المصریة للتألیف والترجمة،
فراهیدی، خلیل بن أحمد(1405ق)، الجمل فی النحو، بیروت: مؤسسة الرسالة.
فولادوند، محمدمهدی(1418ق)، ترجمه قرآن، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
فیض­الاسلام، علی­نقی(1378ش)، ترجمه و تفسیر قرآن عظیم، تهران: موسسه انتشارات فقیه.
قرشی، أبوزید محمد بن أبی الخطاب(بی‌تا).، جمهرة أشعار العرب، مصر: نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزیع.
کاویانپور، احمد(1372ش)، ترجمه قرآن، تهران: نشر اقبال.
کراع النمل، علی بن الحسن الهُنائی الأزدی(1409ق)، المنتخب من کلام العرب، مکة: جامعة أم القرى.
لبید بن ربیعة(1425ق)، دیوان لبید بن ربیعة العامری، بیروت: دار المعرفة.
مبرّد، محمد بن یزید(بی‌تا)، المقتضب، بیروت: عالم الکتب.
مجتبوی، جلال­الدین(1371ش)، ترجمه قرآن، تهران: انتشارات حکمت.
مرزبانی، محمد بن عمران(1402ق)، معجم الشعراء، بیروت: دار الکتب العلمیة.
مشکینی اردبیلی، علی(1381ش)، ترجمه قرآن، قم: نشر الهادی.
مصباح­زاده، عباس(1380ش)، ترجمه قرآن، تهران: بدرقه جاوید.
معزی، محمدکاظم(1372ش)، ترجمه قرآن، قم: اسوه.
مکارم شیرازی، ناصر(1373ش)، ترجمه قرآن، قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
موسوی گرمارودی، علی(1384ش)، ترجمه قرآن، تهران: انتشارات قدیانی.
نحاس، أبوجعفر احمد بن محمد(1409ق)، معانی القرآن، مکة: جامعة أم القری.
نحاس، أبوجعفر احمد بن محمد(1413ق)، القطع و الإئتناف، المملکة العربیة السعودیة: دار عالم الکتب.
نسفی، عمر بن محمد(1376ش)، ترجمه برگرفته از تفسیر نسفی،   تصحیح: عزیزالله جوینی، تهران: سروش.
یزدی، محمد(1386ش)، ترجمه قرآن، قم: مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران.
  • تاریخ دریافت 30 اردیبهشت 1402
  • تاریخ بازنگری 14 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش 15 مهر 1403

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما

مجوز دسترسی

سیاست حق مولف

سیاست های خود آرشیو برای نویسندگان

سیاست سرقت ادبی

سیاست دسترسی باز