دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی

جمالیات البنیة الزمکانیة فی روایة «فرانکشتاین فی بغداد» لأحمد السعداوی

10.48308/jalc.2026.241933.1424

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

قسم اللغة العربیة وآدابها، کلیة الآداب والعلوم الإنسانیة، جامعة الشهید بهشتی، طهران، إیران.

چکیده
بیان المسئلة والهدف: إنّ الدراسات النقدیّة العربیّة التی تناولت البنیة الزمکانیّة (الکرونوتوب) بوصفها نظامًا جمالیًّا ودلالیًّا فی الروایة العربیّة ما زالت نادرة. ومن هنا تنبع مشکلة البحث، إذ یسعى إلى الإجابة عن سؤالٍ أساسی: کیف وظّف سعداوی العلاقة بین الزمان والمکان لإعادة تشکیل التجربة العراقیّة فی مرحلة ما بعد الاحتلال وسقوط النظام الاجتماعی بعد 2003م. یهدف البحث إلى تحلیل الوظائف الفنیّة والدلالیّة للبنیة الزمکانیّة فی هذه الروایة کنظام قادر على التعبیر عن أزمات الوعی الجمعیّ والهویّة فی العراق، اعتمادًا على مفهوم الکرونوتوب کما صاغه میخائیل باختین.
المنهجیّة: اعتمدت الدراسة المنهج الوصفیّ - التحلیلیّ، مستنیرةً بتحلیل الخطاب السردیّ وبمفهوم الکرونوتوب عند میخائیل باختین. تمّ تحلیل النصّ عبر مرحلتین: الأولى رصدُ الأمکنة المرکزیّة فی الروایة وتصنیفُ أنواع الکرونوتوبات الموجودة فیها (کالخرابة، السوق، المستشفى، المقبرة)، والثانیة دراسة تجلّیات الزمکانیة (الکرونوتوب) فی مستویات متنوعة من النصّ ( الأمکنة المرکزیة، الأزمنة المختلفة، بنیة الشخصیات، الخطاب الوصفی.
المناقشة والتحلیل: تشکِّل البنیة الزمکانیة فی روایة «فرانکشتاین فی بغداد» نسیجاً معقداً یتجاوز کونه إطاراً حاملاً للأحداث لیصبح فاعلاً رئیساً فی تشکیل الرؤیة الجمالیة والدلالیة للروایة. ویمکن تفصیل التحلیل على النحو الآتی: لم تکن «الخرابة» التی یسکنها هادی العتّاک مجرد مکان مادی، بل هی فضاء زمکانی یرمز إلى الانهیار الحضاری. إنها استعارة لبغداد کلها، المدینة التی أصبح نصفها قائماً ونصفها الآخر أنقاضاً، مما یعکس تشظی الهویة الوطنیة والبحث المستحیل عن کیان موحَّد. هذا الفضاء هو بؤرة ولادة «الشسمة»، مما یجعله کرونوتوباً للخلق المشوَّه والولادة المعکوسة من رحم الموت حیث تتحول إلى مستودع للذاکرة الجمعیة الجریحة. تتحول الفضاءات الیومیة کالأسواق والمقاهی (مثل مقهى عزیز المصری) من أماکن للحیاة والتجارة إلى مسارح دائمة للعنف العشوائی. فساحة الطیران، على سبیل المثال، لیست مجرد موقع جغرافی، بل هی فضاء یختزن لحظة انفجار محددة. هنا، یمتزج الزمن الیومی بزمن المغامرة والعنف بشکل عضوی وهکذا تتحوّل الحیاة إلى حالة من الانتظار الدائم للکارثة، مما یعکس استمراریة الأزمة وعدم قدرة المجتمع على تجاوز صدمة العنف المتکرر. تمثِّل المستشفیات (مثل مستشفى الکندی) أماکن لا تُعالج الجروح فحسب، بل تُکشف عن عجز المنظومة بأکملها وترمز إلى الجسد الوطنی الجریح الذی یعانی من نزیف مستمر. الزمن هنا معلّق ومشبع بمعاناة الضحایا المجهولین. أما المقابر، إنها الأرشیف النهائی للضحایا لتصبح الفقدان هو اللغة الوحیدة للوجود وهکذا عند إیلیشوا- فی تعلقها بقبر ابنها الفارغ- یتحوّل الزمن إلى فخّ نفسی. فالمقابر کرونوتوب للزمن الساکن الذی یطغى فیه الماضی على الحاضر. شخصیة هادی لا تنفصل عن الزمکان الذی تتحرک فیه. مهنته (تاجر الأنقاض والأثاث المستعمل) تربطه عضویاً بفضاءات الموت والبقایا. محاولته «ترکیب» الجثة هی محاولة یائسة لـ «ترکیب» الزمن والمکان المشظیین، فهو لا یجمع أشلاء بشریة فحسب، بل یجمع أزمنة متقطعة وفضاءات منفصلة فی کیان واحد. تبلغ الزمکانیة ذروتها فی شخصیة «الشسمة» حیث کل جزء من جسده یحمل ذاکرة مکان وزمان مختلف، مما یجعله کرونوتوباً متحرکاً حاملاً جراح أزقة بغداد کلها. مطالبته بالثأر لیست فقط للضحایا، بل هی محاولة «لتصحیح» الزمن المکسور وتطهیر الأماکن التی تدنست بالدم. حواره مع هادی حول حاجته إلى «أجزاء جدیدة» یظهره ککائن زمنی یحتاج إلى التغذی من استمراریة العنف لیبقى موجوداً.  تمثل إیلیشوا الکرونوتوب النفسی. إنها تعیش فی «زمکان وهمی» تخلقه ذاکرتها، فترى فی «الشسمة» تجسیداً لابنها، مما یظهر کیف یمکن للصدمة أن تفکّک نسیج الإدراک الزمکانی. أما محمود السوادی، الصحفی، فیمثل وعیاً زمکانیاً مراقباً. محاولاته توثیق قصة «الشسمة» هی محاولات لفهم المنطق المشوّه للزمکان البغدادی نفسه. تحوُّلاته من مراسل إلى مشارک فی الأحداث تعکس اختراق العنف لکل الفضاءات، حتى فضاء المراقبة «المحایدة». لم یکن الوصف فی الروایة زخرفاً بلاغیاً، بل کان أداة بنیویة فی تشیید العالم الزمکانی. أوصاف الأنقاض والجثث المتعفنة والأزقة الضیقة لم تکن مجرد مشاهد بصریة، بل کانت مشحونة بالزمکان. الوصف التفصیلی لتحلُّل جسد «الشسمة» یرمز إلى تحلُّل الجسد الاجتماعی. لقد نجح الوصف فی تحویل بغداد إلى کائن حیّ ینزف ملبّساً الزمان والمکان صفة الحسیة والتجسید. الروایة، عبر بنیتها الزمکانیة، تفجّر الثنائیات التقلیدیة؛کما أن الزمن الخطی (ماضی - حاضر - مستقبل) یتشظى لیحل محله زمن دائری. الماضی لا ینقضی بل یثقل على الحاضر، والحاضر لا یبنی مستقبلاً بل یعید إنتاج الماضی. وأیضاً تفکک الروایة نسیج المکان التقلیدی. یفقد المکان قدسیته ووظیفته؛ فالمأوى یتحول إلى خرابة، والمقهى مکان اللقاء یصیر مسرحاً للعنف، والمستشفى ملاذ الشفاء یغدو فضاءً للألم المزمن، والمقبرة مستقر الموت تتحول إلى مکان للحیرة والانتظار. هذه الدائریة الزمانیة وهذا التحویل المکانی یعکسان معاً الشعور بالجمود والیأس من إمکانیة الخروج من حلقة العنف.
الإنجازات: خلصت الدراسة إلی أن السعداوی استطاع عبر المزج الخلّاق بین الزمان والمکان أن یقدّم قراءةً فنیّةً لأزمة الهویّة والعنف والانهیار الاجتماعیّ فی العراق المعاصر وأظهرت النتائج أنّ: الأزمنة؛ فی الروایة تعکس التجربة الدائریّة للعنف فی المجتمع العراقیّ. الأمکنة؛ فی الروایة تتحوّل إلى استعاراتٍ ثقافیّةٍ وتاریخیّة تربط بین الواقع والخیال. الشخصیات تُجسِّد أزمة الزمکان المشظى. اللغة الوصفیة توظّف الخیال الرمزیَّ لخلق تعبیرٍ سردیٍّ جدیدٍ عن الذاکرة الجماعیة والوجع الوطنی. الکرونوتوب یشکّل البنیة العمیقة التی تنظّم البناء السردیّ للروایة وتوحّد مستویاته (زماناً، مکاناً وشخصیاته). وبذلک تُبرِز الروایة – من خلال بنیتها الزمکانیّة – أنّ الأدب قادرٌ على تشریح الواقع وإعادة إنتاجه جمالیًّا، وأنّ مفهوم الکرونوتوب یمثّل أداةً فعّالة لفهم تحوّلات السرد العربیّ المعاصر.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The Aesthetics of Spatiotemporal Structure in Ahmad Sa’dawi's Frankenstein in Baghdad

نویسندگان English

montaha Salem Kazem al-Hasnawi
tahereh haydari
Amir Farhangnia
Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده English

Statement of the Problem and Objective: Ahmad Saadawi’s Frankenstein in Baghdad is one of the most significant works of contemporary Arabic fiction in the post-2003 Iraqi context. Among its narrative components, time and space emerge not merely as background elements but as fundamental structural mechanisms that shape the novel’s aesthetic and semantic framework. Despite their importance, critical Arabic studies addressing the spatio-temporal structure—known as the chronotope—within the Arabic novel remain scarce. Accordingly, this study seeks to address a central question: How does Saadawi employ the interrelationship between time and space to reconstruct Iraq’s post-occupation experience and depict the collapse of social order after 2003? The main objective is to analyze the artistic and semantic functions of the chronotopic structure in the novel, drawing on Mikhail Bakhtin’s concept of the chronotope as a system capable of expressing crises of collective consciousness and identity in modern Iraq.
Methodology: The study adopts a descriptive–analytical methodology informed by narrative discourse analysis and Bakhtin’s theory of the literary chronotope. The analysis proceeds in two stages: 1. Identifying and classifying the novel’s central spatial settings—such as the ruin, the market, the hospital, and the cemetery—and the types of chronotopes they represent. 2. Examining the manifestations of the chronotope across various textual levels, including setting, temporality, characterization, and descriptive discourse.
Discussion and Analysis: The chronotopic structure of Frankenstein in Baghdad forms a complex narrative fabric that transcends its function as a mere frame for events and becomes an active force in shaping the novel’s aesthetic and semantic vision. The ruin where Hādī al-ʿAttāk lives is not simply a physical space but a chronotopic arena symbolizing civilizational collapse and the fragmentation of national identity. It serves as a metaphor for Baghdad itself—a city half-standing, half-ruined—and as the birthplace of al-Shismah (“Whatsitsname”), a distorted chronotope of reversed creation emerging from the womb of death and embodying the wounded collective memory of the nation. Everyday spaces such as markets and cafés (e.g., ʿAzīz al-Miṣrī’s café) are transformed from sites of ordinary life into permanent theaters of random violence. Sāḥat al-Ṭayyārān, for example, functions not as a mere geographical site but as a spatial chronotope encapsulating the moment of explosion where ordinary time converges with the time of chaos and terror. The hospital (notably al-Kindī Hospital) becomes a space that reveals systemic paralysis and symbolizes the perpetually bleeding national body. The cemetery, as the final archive of victims, operates as a chronotope of suspended time where the past overwhelms the present. This is exemplified in Elishua’s attachment to her son’s empty grave, which traps her in a psychological loop of loss and suspended temporality. Hādī’s character is inseparable from the chronotope he inhabits. His profession as a junk dealer ties him to spaces of death and residue. His attempt to “assemble” a corpse represents a desperate effort to reassemble fragmented time and space—collecting not only human remains but also disjointed temporal and spatial fragments into a single symbolic body. The chronotope reaches its apex in al-Shismah, whose body parts each carry the memory of a different time and place, making him a moving chronotope that bears the wounds of Baghdad’s streets. His quest for revenge is therefore not merely for the victims, but an attempt to correct broken time and purify spaces violated by violence. Elishua represents a psychological chronotope, living in an imagined time–space shaped by her memory, where she perceives al-Shismah as the reincarnation of her lost son. Her state demonstrates how trauma can fragment the perception of temporal and spatial continuity. Māḥmūd al-Sawwādī, the journalist, embodies a reflective chronotopic awareness: his attempt to document al-Shismah’s story reflects his struggle to comprehend the distorted logic of Baghdad’s time–space, while his transformation from reporter to participant symbolizes the infiltration of violence into all dimensions—even the seemingly neutral sphere of journalistic observation. Description in the novel functions not as ornamentation but as a structural tool for constructing the chronotopic world. Depictions of ruins, decaying corpses, and narrow alleyways are charged with temporal and spatial depth. The detailed description of al-Shismah’s bodily decomposition mirrors the fragmentation of the social body, while Baghdad itself is portrayed as a living organism—bleeding, suffering, and endowed with sensory temporality and embodied spatiality. Through its chronotopic design, the novel dismantles conventional binaries of time and space. Linear temporality (past–present–future) collapses and is replaced by a circular, nightmarish temporality in which the past never disappears but continually burdens the present, while the present reproduces rather than transcends the past. Similarly, spatial coherence disintegrates: sacred and functional spaces lose their essence—the shelter turns into a ruin, the café into a site of murder, the hospital into a locus of chronic pain, and the cemetery into a space of bewilderment and waiting. This cyclical temporality and spatial inversion collectively express the sense of stagnation and despair over the impossibility of escaping the cycle of violence.
Findings: The study concludes that through his creative interweaving of time and space, Saadawi offers an artistic interpretation of identity crisis, violence, and social disintegration in contemporary Iraq. The findings demonstrate that: the temporal structure mirrors the cyclical experience of violence in Iraqi society; the spatial settings transform into cultural and historical metaphors bridging reality and imagination; the characters embody the fragmentation of the chronotopic world; and the descriptive language employs symbolic imagery to construct a new narrative expression of collective memory and national suffering. Ultimately, Frankenstein in Baghdad, through its chronotopic architecture, affirms that literature possesses the power to analyze and aesthetically reconstruct reality, and that Ba.khtin’s concept of the chronotope serves as an effective critical tool for understanding the transformations of contemporary Arabic narrative.

کلیدواژه‌ها English

  • Spatio-temporality
  • Chronotope
  • Narrative Aesthetics
  • Ahmad Saadawi
  • Frankenstein in Baghdad

عنوان مقاله العربیة

زیبایی‌شناسی ساختار کرونوتوپ در رمان «فرانکشتاین در بغداد» اثر احمد سعداوی

چکیده العربیة
بیان مسئله و هدف: رمان فرانکشتاین در بغداد، اثر احمد سعداوی، از نمونه‌های برجستۀ رمان معاصر عربی است. در میان عناصر رمان، زمان و مکان در این اثر نه‌تنها پس‌زمینۀ رویدادها بلکه دو عنصر ساختاری اساسی به شمار می‌آیند. با وجود این اهمیت، مطالعات انتقادی عربی که به بررسی پیوند زمان ـ ‌مکان (کرونوتوپ) در رمان عربی پرداخته باشند نادرند. ازاین‌رو، این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش اساسی است: سعداوی چگونه از رابطۀ زمان و مکان برای بازسازی تجربۀ عراق در دورۀ پس از اشغال و سقوط نظام اجتماعی پس از سال ۲۰۰۳ میلادی بهره برده است؟ هدف از این پژوهش تحلیل کارکردهای هنری و معنایی پیوند زمان ـ مکان در این رمان با تکیه بر مفهوم کرونوتوپ به روایت میخائیل باختین است.

روش‌شناسی: این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی صورت گرفته و متن، با الهام از تحلیل گفتمان روایی و مفهوم کرونوتوپ نزد میخائیل باختین، در دو مرحله تحلیل شده است: مرحلۀ نخست، بررسی و دسته‌بندی مکان‌های محوری رمان (خرابه، بازار، بیمارستان، گورستان‌) و انواع کرونوتوپ‌های موجود در آن‌ها و مرحلۀ دوم، بررسی تجلی‌ پیوندهای زمانی ـ ‌مکانی (کرونوتوپ) در سطوح گوناگون متن (مکان‌های محوری، زمان‌های متفاوت، ساختار شخصیت‌ها، وصف‌ها).

بحث و تحلیل: «خرابه»‌ای که هادی العتاک در آن سکونت دارد فقط مکانی فیزیکی نیست، بلکه فضایی زمان‌ ـ مکانی است که نماد فروپاشی تمدن است. این فضا استعاره‌ای از کل بغداد و مکان تولد «الشسمه» است؛ الشمسه کرونوتوپی است که دلالت بر مولودی ناقص از رحم مرگ دارد. فضاهای روزمره مانند بازارها و قهوه‌خانه‌ها (مانند کافۀ عزیز المصری) از مکان‌هایی برای زندگی و تجارت به صحنه‌های پر از خشونت دائمی تبدیل می‌شوند. در اینجا، زمان روزمره کاملاً با زمان ماجراجویانه و خشونت‌آمیز یکی می‌شود. بیمارستان‌ها (مانند بیمارستان الکندی) مکان‌هایی هستند که نه‌تنها زخم‌ها را درمان نمی‌کنند، بلکه ناتوانی کل سیستم را نیز آشکار می‌سازند و نماد جسم مجروح ملی هستند که از خونریزی دائم رنج می‌برد. زمان در اینجا معلق و آکنده از رنج قربانیان ناشناس است. گورستان‌ها بایگانی نهایی قربانیان هستند. برای نمونه، ایلیشوا با وابستگی به قبر خالی پسرش در دام زمانی روانی گرفتار می‌آید. گورستان‌ها همچون کرونوتوپ زمانی ایستا عمل می‌کنند که در آن گذشته بر حال سایه افکنده است. شخصیت هادی از زمان ـ ‌مکانی که در آن حرکت می‌کند جدا نیست. شغل او (فروشندۀ اثاث دست‌دوم) او را به‌طور کلی به فضاهای مرگ و بقا پیوند می‌زند. تلاش او برای «سرهم کردن» جسد تلاشی ناامیدانه برای سرهم کردن زمان و مکان چندپاره است. او نه‌تنها تکه‌های بدن انسان‌ها، بلکه زمان‌های گسسته و فضاهای جداافتاده را در یک کالبد واحد جمع می‌کند. پیوند زمان ـ مکان در شخصیت الشسمه به اوج می‌رسد؛ جایی که هر بخش از بدن او حامل خاطرۀ مکان و زمان متفاوتی است و او را به کرونوتوپی متحرک تبدیل می‌کند که زخم‌های تمامی کوچه‌های بغداد را با خودش حمل می‌کند. او فقط به دنبال انتقال به‌خاطر قربانیان نیست، بلکه در تلاش برای «تصحیح» زمان درهم‌شکسته و پاک کردن مکان‌هایی است که به خون آلوده شده‌اند. گفت‌وگوی او با هادی دربارۀ نیازش به «تکه‌های جدید بدن‌» او را موجودی زمانی ـ مکانی نشان می‌دهد که برای بقایش نیاز به تغذیه از تداوم خشونت دارد. ایلیشوا نمایانگر کرونوتوپ روانی است. او در یک «زمان ـ ‌مکان خیالی» زندگی می‌کند که حافظه‌اش آن را می‌آفریند و الشسمه را تجسمی از پسرش می‌بیند. این امر نشان می‌دهد که آسیب چگونه بافت ادراک زمان‌ ـ مکان را فرو می‌پاشد. محمود السوادیِ روزنامه‌نگار نمایندۀ یک خودآگاهی زمان ــ ‌مکانی است. تلاش‌های او برای مستند کردن داستان الشسمه تلاش برای درک منطق تحریف‌‌شدۀ زمان‌ ـ مکان بغداد است. تبدیل شدن او از گزارشگر به کنشگر در رویدادها بازتاب نفوذ خشونت به تمامی فضاها، حتی فضای زمان ـ مکان بی‌طرف، است. توصیف در این رمان آرایۀ ادبی صرف تیست، بلکه ابزاری در بنای پیوند زمان ـ ‌مکان است. توصیف آوارها، اجساد متعفن و کوچه‌های تنگ فقط منظره‌های بصری نیستند، بلکه آکنده از پیوند زمان ـ ‌مکان‌اند. توصیف دقیق تجزیۀ بدن الشسمه نماد تجزیۀ بدن اجتماعی است. توصیفات موفق رمانْ بغداد را به موجودی زنده تبدیل کرده‌ که در حال خونریزی است و به زمان و مکان تجسم‌ و حس بخشیده است. رمان، از طریق پیوند زمان ـ ‌مکانی خود، دوگانگی‌های سنتی زمان و مکان را از میان برمی‌دارد. زمان خطی (گذشته-حال-آینده) متلاشی شده و جای خود را به زمانی دایره‌وار و کابوس‌وار می‌دهد. گذشته پایان نمی‌پذیرد، بلکه بر حال سنگینی می‌کند و حال آینده‌ای نمی‌سازد، بلکه گذشته را بازتولید می‌کند. همچنین، رمان بافت مکان سنتی را از هم فرو می‌پاشد. مکان قداست و کارکردش را از دست می‌دهد.

دستاوردها: نتایج به‌دست‌آمده حاکی از این است که زمان‌ها در رمان دایره‌وار و بازتاب‌دهندۀ چرخۀ خشونت در جامعۀ عراق‌اند. مکان‌ها در رمان به استعاره‌های فرهنگی و تاریخی تبدیل می‌شوند که واقعیت و خیال را به هم پیوند می‌زنند. شخصیت‌ها بحران زمان ـ ‌مکان چندپاره را تجسم می‌بخشند. زبان توصیفی از خیال نمادین استفاده کرده و بیان روایی جدیدی را خلق کرده که حافظۀ جمعی و رنج ملی را به تصویر کشیده است. کرونوتوپ دارای ساختار عمیقی است که ساختمان روایی رمان را سامان می‌دهد و سطوح آن (زمان، مکان و شخصیت‌هایش) را یکپارچه می‌سازد. بدین ترتیب، رمان از طریق پیوند زمان ـ ‌مکانی خود بر این امر تأکید می‌ورزد که ادبیات توانایی تشریح واقعیت و بازتولید زیبایی‌شناسانۀ آن را دارد و مفهوم کرونوتوپ ابزاری کارآمد برای فهم دگرگونی‌های روایت معاصر عربی به شمار می‌آید.

کلیدواژه‌ها العربیة

  • فضازمان
  • کرونوتوپ
  • زیبایی‌شناسی روایی
  • احمد سعداوی
  • فرانکنشتاین در بغداد
الأحمر، فیصل (د. ت.). المکان ودلالته فی الروایة العربیة الجزائریة. مذکرة ماجستیر (مخطوط). قسطنطنیة: جامعة منتوری.
برنس، جیرالد (2003م). قاموس السردیات. ترجمة السید إمام. ط1. القاهرة: میریت للنشر والمعلومات.
باختین، میخائیل، (1990م). أشکال الزمان والمکان فی الروایة. ترجمة یوسق الحلاق. ط1. دمشق: وزارة الثقافة.
باشلار، غاستون (1984م). جمالیات المکان. ترجمة غالب هلسا. بیروت: المؤسسة الجامعیة.
البوریمی، محمد منیب (2001م). الفضاء الروائی فی الروایة المغربیة الحدیثة الإطار التنسیق الدلالة. دراسة فی أعمال غلاب العروی زفزاف. جامعة محمد الاول. کلیة الآداب والعلوم الانسانیة.
سجودی، فرزان (1387ش). نشانه‌ شناسی کاربردی. ط1. تهران: نشرعلم.
السعداوی، أحمد (2013م). فرانکشتاین فی بغداد. ط1. بیروت-بغداد: منشورات الجمل.
سلمی، عشیط، ومعوج، سامیة (2013م). دراسة سیمیائیة لقصیدة المساء لخلیل مطران. مذکرة لنیل شهادة اللیسانس. إشراف الأستاذة: رشام فیروز. الجمهوریة الجزائریة: جامعة البویرة.
علوش، سعید (1985م). مصطلحات الأدبیة المعاصرة. بیروت: دار الکتاب اللبنانی.
کریم، احمدرحیم (2012م). المصطلح السردی فی النقد الأدبی العربی الحدیث. الأردن: دار صفاء للنشر والتوزیع.
مرتاض، عبد الملک (1995م). تحلیل الخطاب السردی. معالجة تفکیکیة سیمیائیة مرکبة لروایة زقاق المدق. الجزائر: دیوان مطبوعات الجامعیة،.
نادری فرادنبه، رضا (1402ش). بررسی مفهوم کرونوتوپ در آثار علیرضا نادری. الأستاذ المشرف: غزل اسکندر نژاد. رسالة ماجستیر فی الأدب المسرحی. بجامعة: دانشگاه هنر.
  • تاریخ دریافت 28 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 01 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 30 فروردین 1405