دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی

اللسان والإنسان؛ بنیتان توأمتان فی مراحل التطور (من منظور مدرسة اللسانیات التوحیدیة)

10.48308/jalc.2026.239415.1391

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

قسم اللغة العربیة وآدابها، کلیة اللغات الأجنبیة، جامعة أصفهان، أصفهان، إیران.

چکیده
بیان المسئلة والهدف: اللغة ظاهرة طبیعیة واجتماعیة للبشریة، وهی أهم عنصر أساسی فی هویة أی أمة. إنها وعاء یحوی فکر الأمة وثقافتها وحضارتها، والصلة بین ماضیها وحاضرها. تتخذ اللغة شکلین: المنطوق (وهو الشکل الرئیسی) والمکتوب. فی العصور القدیمة، عُرِّف الإنسان تحدیدًا بأنه: حیوان عاقل، لکن فی الفلسفة الکلاسیکیة، لم یُنظر إلى العقلانیة على أنها مجرد القدرة على الکلام، بل کرمز لقوة المنطق وفهم العمومیات والمفاهیم المجردة. وفقًا لدیکارت، یمکننا بناء روبوت قادر على التعبیر عن الکلمات وإظهار ردود فعل معینة. على سبیل المثال، إذا لمسنا نقطة معینة من جسده، فسیسألنا: ماذا ترید؟ إذا لمسنا نقطة أخرى، فسیتظاهر بالشعور بالألم، لکنه لن یکون قادرًا على تنظیم عباراته بطرق مختلفة للإجابة على أی سؤال یُطرح علیه بطریقة مناسبة له، بینما یمتلک حتى أبسط البشر هذه القدرة.
المنهجیّة: منهج هذا البحث وصفی وتحلیلی ومقارن: فمن خلال المنهج الوصفی، یتم وصف الوحدات المکونة للغة السبع بالإضافة إلى المراحل السبع للتکوین الجنینی، ومن خلال المنهج التحلیلی المقارن، یتم إثبات فرضیة التوافق بین بنیة اللغات البشریة وبنیة البشر.
المناقشة والتحلیل: على الرغم من أن اللغة کانت مجرد أداة للتواصل مع الآخرین عند اللغویین القدماء، ولم تکن جزءًا من جوهر النفس البشریة، فقد ارتقى بها علم اللغة الحدیث إلى مستوى الإنسان نفسه، لأنها أصبحت الفکر الإنسانی، وتنقسم إلى: اللغة المنطوقة عند التواصل مع الآخرین (الحوار)، واللغة الصامتة فی لحظات الخلوة (المونولوج). إذا کانت اللغة هی الفکر، والفکر هو الإنسان، فإن اللغة والإنسان متساویان. لکن السر الذی یدّعی هذا الباحث کشفه لأول مرة هو أن الوحدات السبع المکونة للغة تُوازی المراحل السبع لتطور الجنین البشری: هذه المراحل، وفقًا للقرآن الکریم، هی: النطفة، والحیوان المنوی، والعلقة، والمغاة، والعزام، واللحم، والخُلُق. وقد أُجری هذا البحث فی إطار مدرسة اللغویات التوحیدیة، وقُدِّم عام 2011 فی کرسی بحثی بجامعة أصفهان. تؤکد المدرسة اللغویة التوحیدیة على التوافق والتشابه بین نظام الخلق ونظام اللغة والأدب، مُجادلةً بأن اللغة أمانة إلهیة یکشف بها الإنسان أسرار الکون، وأن بنیة اللغة ینبغی أن تُشابه بنیة نظام الخلق. علاوة على ذلک، یُشیر هذان الرقمان سبعة إلى السماوات السبع المذکورة فی آیات القرآن الکریم. وخلافًا للغویین القدماء الذین حصروا أهمیة اللغة فی کونها وسیلة للتواصل، یُؤید هذا الباحث رأی اللغویین المعاصرین القائلین بأن الإنسان فکر، والفکر لغة. إلا أنه یختلف عنهم فی أنهم فصلوا علم اللغة عن دراسة البنیة البشریة لإثبات وجهة نظرهم. لذا، یسعى الباحث فی هذه المقالة إلى إثبات فرضیة التوافق بین اللغة والإنسان من خلال إظهار التشابه التام بین وحدات اللغة ومراحل النمو الجنینی البشری. إنّ الارتقاء بتعریف اللغة من مجرد أداة للتواصل إلى الفکر نفسه یعنی أنّ اللغة هی أساس بناء الهویة الإنسانیة، وهذا یتطلب توافقًا بین بنیة اللغة وبنیة الإنسان. وتشمل الوحدات اللغویة ما یلی: الصوت، والمورفیم، والکلمة، والعبارة، والجملة، والنص، والمعنى. کما تُعدّ مراحل التحوّل الجنینی للإنسان سبع مراحل، ورد ذکرها فی القرآن الکریم. ویهدف هذا البحث إلى إثبات التشابه بین هذین المؤشرین. ویهدف هذا البحث إلى مقارنة الوحدات اللغویة السبع بمراحل النمو البشری لإظهار التشابه بین بنیة اللغة وبنیة الإنسان. قادت فرضیة التشابه التام بین وحدات اللغة ومراحل التطور الجنینی البشری الباحث إلى الاستنتاجات التالیة، وأهمها: إن المفهوم الشهیر "اللغة وحدة حیة" شائع الاستخدام بین اللغویین القدماء والمعاصرین، لکنهم لم یولوا اهتمامًا کافیًا لتوافق الوحدات المکونة للغة مع مراحل التطور البشری لإثبات حیویة اللغة، وهذا البحث مبتکر فی هذا الصدد. وقد أکد اللغویون المعاصرون على هذه المعادلة: الإنسان فکر، والفکر لغة. لذا، فالإنسان واللغة وجهان لعملة واحدة. ومع ذلک، لم یولوا اهتمامًا کافیًا لإثبات التوافق بین بنیة اللغة وبنیة الإنسان.
الإنجازات: من أهم نتائج هذا البحث ما یلی: اکتشاف تفسیر جدید لعبارة "السبع تکرارات" القرآنیة، مؤکدًا أن الإنسان هو کلمة الله الشاملة والمتکاملة، وأن اللغة هی جوهر الإنسان الحقیقی. کما یُعدّ هذا البحث برهانًا على قول علماء المسلمین بأن مستویی الکلام والکتابة یتوافقان مع مستویی الوجود العقلی والوجود الموضوعی. ویتجلى هذا التوافق فی البنى السبع التالیة: فالصوت فی بنیة اللغة یُشبه القصدیر فی بنیة الإنسان، والمورفیم یُشبه البذرة، والکلمة تُشبه العلکة، والعبارة تُشبه العظام، والجملة تُشبه اللحم، والنص یُشبه اللحم، والمعنى یُشبه الخلق النهائی. یتکفّل هذا البحث برسم مقارنة بین مقاطع اللغة السبعة وبین مراحل تکوین الإنسان فی الآیة 14 من سورة المؤمنون لإثبات التماثل بین بنیة اللسان وبنیة الإنسان، وقد تمّ إثبات فرضیة التماثل التامّ بین مقاطع اللغة ومراحل التطوّر الجنینی للإنسان. وتوصّل البحث إلی نتائج، أهمها أنّ مقولة: "اللغة کائن حی" تداولت کثیرا فی أوساط اللسانیین القدامی والجدد، ولکن لم یفکّروا فی إثبات حیویة اللسان بإقامة تماثل بینه وبین موجود حیّ کالإنسان. ولذلک هذا البحث فرید فی نوعه فی هذا المجال.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Language and Man; Two Twin Structures In the stages of development (Based on the Monotheistic school of linguistics)

نویسنده English

Mohammad Khaqani Isfahani
Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Foreign Languages, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده English

Statement of the Problem and Objective: Language is a natural and social human phenomenon and is the most essential component of the identity of every nation. It is the vessel that encompasses a nation's thought, culture, and civilization and preserves the connection between its past and present. Language has two forms: spoken (which is primary) and written. In antiquity, human being was specifically defined as a “rational animal.” However, in classical philosophy, rationality was regarded not merely as the capacity for speech but as a symbol of the power of reason and ability to apprehend universals and abstract concepts. According to Descartes, we can construct a robot capable of uttering words and showing certain reactions. For example, if a specific point of its body is touched, it will ask what one wants, or if another point is touched, it will simulate the sensation of pain. However, it will not be able to organize its utterances in various ways so as to respond appropriately to any question that may be asked, whereas even the simplest human beings possess this ability.
Methodology: This research was been conducted using descriptive, analytical, and comparative methods: through the descriptive method, the seven constitutive units of language as well as the seven stages of embryonic formation are described, and through the analytical-comparative method, the hypothesis of parallelism between the structure of human languages and the structure of human being is demonstrated.
Discussion and Analysis: Although language for ancient linguists was merely a tool for communication with others and played no role in the essence of the human soul, in modern linguistics it has been elevated to the level of the human being itself, for it has come to be understood as human thought. Language is thus divided into articulated language during communication with others (dialogue) and silent language during moments of solitude (monologue). If language is identical with thought, and thought is identical with the human being, then language and human being are parallel to each other. However, the secret that the researcher claims to disclose here for the first time is that the seven constitutive units of language are parallel to the seven stages of human embryonic development. These stages, according to the Holy Quran, are: clay (ṭīn), drop of fluid (nuṭfah), clot (‘alaqah), lump (muḍghah), bones (‘iẓām), flesh (laḥm), and final creation (khalq ākhar). This research was conducted within the framework of the monotheistic school of linguistics, which was presented in 2011 during a promotional academic session at the University of Isfahan. The school emphasizes the parallelism and resemblance between the system of creation and the system of language and literature, arguing that language is a divine trust through which human beings disclose the secrets of the universe, and therefore the structure of language must resemble the structure of the system of creation. In addition, these two sets of seven resemble the seven heavens of the universe emphasized in the verses of the Holy Quran. Unlike ancient linguists, who limited the significance of language to its function as a means of communication with others, the researcher supports the argument of modern linguists that human being is thought and thought is language. Nevertheless, he differs from them in that they have separated linguistics from the study of human structure in order to establish their argument. Therefore, in this article the researcher attempts to demonstrate the hypothesis of the parallelism of language and human being by showing the complete resemblance between the units of language and the stages of human embryonic development. Elevating the definition of language from a tool for communicating with others to thought itself implies that language constitutes the identity of human being, and this requires parallelism between the structure of language and the structure of the human being. What is meant by linguistic units are seven units: phoneme, morpheme, word, phrase, sentence, text, and meaning. The stages of human embryonic metamorphosis are also seven stages as mentioned in the Holy Quran. This research aims to prove the similarity between these two indices. The aim of this research is to compare the seven constitutive units of language with the stages of human development in order to reveal the resemblance between the structure of language and the structure of the human being. The hypothesis of a complete resemblance between units of language and the stages of human embryonic developmental led the researcher to several results, the most important of which is: The well-known proposition that “language is a living entity,” although has been widely accepted among both ancient and modern linguists, they have not paid attention to the parallelism between the units constituting language and the stages of human development. In this respect, this research offers an innovative contribution. Modern linguists have emphasized this equation that the human being is thought and thought is language; therefore, the human being and language are two sides of the same coin. Nevertheless, they have not attempted to demonstrate parallelism between the structure of language and the structure of the human being.
Findings: Among the most significant results of this research are the following: the discovery of a new interpretation of the Qur’anic expression “sab‘ al‑mathānī”, with emphasis on the idea that the human being is the comprehensive and all-encompassing word of God, and that language is the true essence of human being. Furthermore, the study demonstrates the statement of Islamic philosophers that the two domains of speech and writing correspond to the two domains of subjective existence and objective existence. This parallelism is demonstrated through the following correspondences: the phoneme in the structure of language corresponds to clay in the structure of the human being; the morpheme corresponds to drop; the word corresponds to the lump; the phrase corresponds to the bone; the sentence corresponds to the flesh; the text corresponds to the formed body; and meaning corresponds to the stage of the final creation.

کلیدواژه‌ها English

  • Monotheistic school of linguistics
  • the seven units of human languages
  • stages of human embryonic development
  • modern linguistics
  • structure of language

عنوان مقاله العربیة

زبان و انسان؛ دو ساختار هم‌تراز (بر اساس مکتب زبان‌شناسی توحیدی)

چکیده العربیة
بیان مسئله و هدف: زبان یک پدیدۀ طبیعی و اجتماعی انسانی و مهم‌ترین جزء اساسی هویت هر ملت است. ظرفی است که اندیشه، فرهنگ و تمدن ملت و پیوند بین گذشته و حال آن را در بر می‌گیرد. زبان دو شکل دارد: گفتاری (که اصلی است) و نوشتاری. انسان‌ در دوران باستان به‌طور خاص حیوان ناطق تعریف می‌شد؛ اما، در فلسفۀ کلاسیک، ناطقیت نه‌فقط قدرت تکلم، بلکه نمادی از قدرت عقل و درک کلیات و مفاهیم انتزاعی در نظر گرفته می‌شد. به گفتۀ دکارت، می‌توانیم رباتی بسازیم که قادر به بیان کلمات باشد و بتواند واکنش‌های خاصی را نشان دهد. برای مثال، اگر نقطۀ خاصی از بدن آن را لمس کنیم، از ما بپرسد چه می‌خواهی یا اگر نقطه دیگری را لمس کنیم، وانمود ‌کند که درد را احساس می‌کند، اما قادر نخواهد بود اظهاراتش را به روش‌های مختلف سازمان‌دهی کند تا به هر سؤالی که از او پرسیده می‌شود به شیوه‌ای متناسب با آن سؤال پاسخ دهد، درحالی‌که حتی ساده‌ترین انسان‌ها نیز این توانایی را دارند.

روش‌شناسی: پژوهش با روش توصیفی، تحلیلی و تطبیقی انجام شده است: با روش توصیفی، هفت واحد تشکیل‌دهندۀ زبان و نیز هفت مرحلۀ‌ شکل‌گیری جنین توصیف می‌شوند، و با روش تحلیلی تطبیقی، فرضیۀ هم‌ترازی بین ساختار زبان‌های انسانی و ساختار انسان به اثبات می‌رسد.

بحث و تحلیل: با اینکه زبان برای زبان‌شناسان باستان صرفاً ابزاری برای ارتباط با دیگران بود و هیچ سهمی در جوهر روح انسان نداشت، در زبان‌شناسی مدرن به سطح خود انسان ارتقا یافته است؛ زیرا به اندیشۀ انسانی تبدیل شده است و به زبان گویا هنگام برقراری ارتباط با دیگران (دیالوگ) و زبان خاموش در لحظات تنهایی (مونولوگ) تقسیم می‌شود. اگر زبان عین اندیشه و اندیشه عین انسان است، پس زبان و انسان هم‌تراز یکدیگرند؛ اما رازی که پژوهشگر در این پژوهش مدعی است برای نخستین بار بازگو می کند این است که هفت واحد تشکیل‌دهندۀ‌ زبان هم‌تراز هفت مرحلۀ‌ رشد جنینی انسان است. این مراحل به روایت قرآن کریم عبارت‌اند از: طین، نطفه، علقه، مضغه، عظام، لحم، و خلق آخر. این پژوهش در چارچوب مکتب زبان‌شناسی توحیدی انجام گرفته است که در سال ۱۳۹۰ در یک کرسی ترویجی در دانشگاه اصفهان ارائه شده است. مکتب زبان‌شناسی توحیدی بر هم‌ترازی و شباهت بین نظام آفرینش و نظام زبان و ادبیات تأکید دارد، با این استدلال که زبان امانتی الهی است که انسان‌ها از طریق آن اسرار جهان هستی را آشکار می‌کنند و ساختار زبان باید شبیه ساختار نظام آفرینش باشد. علاوه‌بر این، این دو هفت‌گانه شبیه هفت آسمان عالم هستی هستند که در آیات قرآن کریم بر آن تأکید شده است. برخلاف زبان‌شناسان باستان که اهمیت زبان را به ابزار ارتباط با دیگران محدود می‌کردند، پژوهشگر از استدلال زبان‌شناسان جدید مبنی بر اینکه انسان فکر است و فکر زبان است حمایت می‌کند. بااین‌حال، از این نظر با آن‌ها متفاوت است که آن‌ها زبان‌شناسی را به علمی جدا از مطالعۀ ساختار انسان تبدیل کرده‌اند تا استدلال خود را اثبات کنند. بنابراین، در این مقاله، پژوهشگر تلاش می‌کند، با نشان دادن شباهت کامل بین واحدهای زبان و مراحل رشد جنینی انسان، فرضیۀ هم‌ترازی زبان و انسان را اثبات کند. ارتقای تعریف زبان از ابزاری برای ارتباط با دیگران به خود اندیشه به این معنی است که زبان سازندۀ‌ هویت انسان است و این مستلزم هم‌ترازی بین ساختار زبان و ساختار انسان است.

منظور از واحدهای زبانی هفت واحد واج، تکواژ، کلمه، عبارت، جمله، متن و معنی است. مراحل دگردیسی جنینی انسان نیز هفت مرحله است، که در قرآن کریم آمده است. این پژوهش به اثبات شباهت بین این دو نمایه می‌پردازد. هدف از این پژوهش مقایسه‌ای بین هفت واحد تشکیل‌دهندۀ زبان و مراحل رشد انسان است تا شباهت بین ساختار زبان و ساختار انسان را نشان دهد. فرضیۀ شباهت کامل بین واحدهای زبان و مراحل رشد جنینی انسان پژوهشگر را به نتایجی رسانید که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: مقولۀ‌ معروف"زبان یک واحد زنده است" هرچند به‌طور گسترده بین زبان‌شناسان باستان و مدرن رواج داشته است، اما آنان برای اثبات زنده بودن زبان متوجه هم‌ترازی واحدهای تشکیل‌دهندۀ‌ زبان و مراحل رشد انسان نبوده‌اند و این پژوهش از این جهت دارای نوآوری است. زبان‌شناسان مدرن بر این معادله تأکید کرده‌اند: انسان اندیشه است و اندیشه زبان است. بنابراین، انسان و زبان دو روی یک سکه‌اند. بااین‌حال، آن‌ها به اثبات هم‌ترازی بین ساختار زبان و ساختار انسان توجه نداشته‌اند.

دستاوردها: از مهم‌ترین نتایج این پژوهش می‌توان به این موارد اشاره کرد: کشف تفسیری جدید از عبارت قرآنی «سبع المثانی»، با تأکید بر اینکه انسان کلمۀ جامع و فراگیر خداست، و زبان جوهرۀ حقیقی انسان است. همچنین، اثبات گفتۀ حکمای اسلامی مبنی بر اینکه دو ساحت گفتار و نوشتار با دو ساحت وجود ذهنی و وجود عینی هم‌ترازند. این هم‌ترازی در این هفت سازه نشان داده شده است: واج در ساختار زبان شبیه به طین در ساختار انسان است، تکواژ هم‌تراز نطفه است، کلمه هم‌تراز مضغه است، عبارت هم‌تراز عظام است، جمله معادل لحم است، متن معادل گوشت است، و معنا با خلق آخر هم‌تراز است.

کلیدواژه‌ها العربیة

  • مکتب زبان‌شناسی توحیدی
  • هفت واحد زبان‌های بشری
  • مراحل رشد جنین انسان
  • زبان‌شناسی نوین
  • ساختار زبان
القرآن الکریم.
ابن جنی، أبو الفتح (د.ت.). الخصائص. ت: د. محمد علی النجار. ط 2. ج1. بیروت: دار الهدی.
ابن فارس (1993م). الصاحبی فی فقه اللغة العربیة. بیروت: مکتبة المعارف.
آلوسی البغدادی شهاب الدین (1415ق). روح المعانی، ج۱۴، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
بن ذریل، عدنان (2000م). النصّ والأسلوبیة بین النظریة والتطبیق، دمشق، اتحاد کتّاب العرب.
الجرجانی، السید الشریف (1938م). التعریفات. القاهرة: مطبعة مصطفی البابی الحلبی.
الجرجانی، عبد القاهر (1978). دلائل الإعجاز. تصحیح محمد عبده. بیروت: دار المعرفة.
حسان، تمام (1994). مقالات فی اللغة والأدب. بیروت: دار العلم للملایین.
حسین، عبدالقادر (1975م). أثر النحاة فی البحث البلاغی. القاهرة: دار نهضة مصر.
الحسینی، محمد علی (1384ش). فقه اللغة العربیة وعلم اللغة الحدیث. چاپ دوم. تهران: سازمان سمت.
خمری، حسین (2007م). نظریة النص من بنیة المعنی إلی سیمیائیة الدال. الجزائر: منشورات الاختلاف.
الدایة، فایز (1985م). علم الدلالة العربی؛ النظریة والتطبیق. دمشق: دار الفکر.
دی  بوجراند، روبرت ، وآخرون ( 1992م). مدخل إلى علم لغة النص. الطبعة الأولى  . سمیرامیس : مطبعة دار الکتاب.
دی بوجر اند، روبرت ( 1998م). النَّص والخطاب والإجراء. ترجمة: تمَّام حسان . الطبعة الأولى . القاهرة : عالم الکتب.
زکریا، میشال (1983م). الألسنیة؛ علم اللغة الحدیث. ط2. بیروت: المؤسسة الجامعیة للدراسات والنشر والتوزیع.
زکریا، میشال (1992م). بحوث ألسنیة عربیة. بیروت: المؤسسة الجامعیة للدراسات والنشر والتوزیع.
السید محمود، احمد (1989م). شؤون لغویة. دارالفکر، دمشق الطبعة الاولی.
الشاوش، محمد ( 2001م). أصول تحلیل الخطاب فی النظریة النحویة العربیة  تأسیس نحو النص. الطبعة الأولى. تونس: المؤسسة العربیة للتوزیع .
شبل، عزة (2009م). علم لغة النص النظریة والتطبیق. الطبعة الثانیة.  القاهرة : مکتبة الآداب.
الشیرازی، صدرالدین محمد (1999م). الأسفار الأربعة العقلیة، ج 9. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
الصبیحی، محمد الأخضر ( 2008م). المدخل إلى علم لغة النَّصّ ومجالات تطبیقه. الطبعة الأولى.  الجزائر:  منشورات الاختلاف.
مفتاح،  محمد ( 2000م). النص من القراءة إلى التنظیر. الطبعة الأولى. شرکة النشر والتوزیع المدارس: الدار البیضاء.
مصلوح، سعد (2010م)، فی البلاغة العربیة والأسلوبیات اللسانیة؛ آفاق جدیدة. ط2، القاهرة، عالم الکتب.
المظفر محمدرضا (د.ت.). المنطق. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
مصطفی، إبراهیم وآخرون (1989م). المعجم الوسیط. استنبول: دار الدعوة.
اچیسون، جین (1988م). مبانی زبانشناسی. ترجمه محمد فائض(1371). انتشارات نگاه. تهران.
خاقانی أصفهانی، محمد (1393).نشانه شناسی و زبانشناسی اسلامی. تهران: مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت.
دبیرمقدم، محمد (1387). زبانشناسی نظری. ویراست دوم. تهران: انتشارات سمت.
روبینز، آر، اچ. (1370). تاریخ مختصر زبانشناسی. ترجمه علی محمد حق شناس. تهران: نشر مرکز.
سمیعی، احمد و دیگران (1386)، مبانی زبانشناسی. تهران: وزارت آموزش و پرورش.
  • تاریخ دریافت 21 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 08 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 29 مرداد 1404