دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی

نقد روان‌شناختی شخصیت در رمان نارنجة اثر جوخة ‌الحارثی بر پایۀ نظریۀ آبراهام مازلو

10.48308/jalc.2026.107483

نویسنده

گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده
بیان مسئله و هدف: نقد روان‌شناختی از رویکردهای نوین نقد ادبی است که به آنچه در ورای متن ادبی نهفته است می‌پردازد تا رابطۀ میان اثر و خالق آن را آشکار سازد. یکی از مهم‌ترین شاخه‌های نقد روان‌شناختی روان‌شناسی شخصیت است که به شناسایی ویژگی‌ها، هیجانات، انگیزه‌ها و عوامل مؤثر بر رفتار انسان در موقعیت‌های گوناگون می‌پردازد. نظریه‌های متعددی در این حوزه مطرح شده است که از میان آن‌ها، نظریۀ «سلسه‌مراتب نیازهای انسان» از آبراهام مازلو جایگاه برجسته‌ای دارد. مازلو، روان‌شناس انسان‌گرای آمریکایی، با طرح این نظریه، رفتار و انگیزه‌های بشری را در قالب پنج سطح از نیازها تبیین می‌کند: جسمانی یا فیزیولوژیک، امنیتی، عشق و تعلق، احترام و درنهایت خودشکوفایی. او معتقد است انسان موجودی در حال رشد است که با تأمین هر سطح از نیازها به مرحلۀ بالاتری از کمال و خودآگاهی دست می‌یابد. نظریۀ مازلو چارچوبی کارآمد برای تحلیل ساختار شخصیت در متون ادبی به شمار می‌رود و می‌تواند مسیر رشد روانی و معنوی شخصیت‌ها را روشن سازد. جوخة الحارثی، نویسندۀ برجستۀ عمانی و برندۀ جایزۀ بین‌المللی بوکر عربی، در آثار خود ازجمله رمان نارنجة سیمای انسان عمانی را در کشاکش میان سنت و مدرنیته با نگاهی روان‌شناسانه ترسیم کرده است. این رمان، با ساختاری چندصدایی، شخصیت‌هایی را به تصویر می‌کشد که درگیر نیازهای مادی، امنیتی، عاطفی و وجودی‌اند و هریک مرحله‌ای از مسیر رشد انسانی را می‌پیمایند. هدف از این پژوهش آن است که روشن سازد شخصیت‌های رمان نارنجة چگونه در چارچوب سلسله‌مراتب نیازهای مازلو ‌طبقه‌بندی‌ می‌شوند و نویسنده چگونه از خلال بازنمایی کمبودها، ترس‌ها و پیوندهای عاطفی شخصیت‌ها سیر تحول درونی آنان را می‌سازد و روند بالندگی انسان را در قالب تجربه‌های زیستۀ شخصیت‌ها به نمایش می‌گذارد.
روش‌شناسی: این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی به نقد روان‌شناختی شخصیت در رمان نارنجة با تکیه بر نظریۀ سلسله‌مراتب نیازهای مازلو می‌پردازد. ابتدا نظریۀ مازلو تبیین و سپس رمان نارنجة و شخصیت‌های آن معرفی می‌شوند. در ادامه، با بررسی دقیق رفتار و کنش‌ها و گفتارهای شخصیت‌های رمان، به دنبال نشانه‌هایی از تأثیرگذاری نیازهای مختلف در شکل‌گیری شخصیت و رشد آن‌ها خواهیم بود. به این منظور، هریک از پنج سطح نیاز مازلو چارچوبی برای تحلیل در نظر گرفته می‌شود و شخصیت‌هایی که رفتارهایشان نشان‌دهندۀ نیازی خاص در آن‌هاست ذیل آن نیاز بررسی می‌شوند. تحلیل‌ها با استناد به شواهد متنی و بررسی دقیق ابعاد مختلف شخصیت‌ها صورت می‌گیرد.
بحث و تحلیل: مازلو، در نظریۀ سلسله‌مراتب نیازها، نیازهای پایین‌دست را، که با فقدان برانگیخته می‌شوند، نیازهای کمبود و نیازهای بالادست را، که به کمال و سلامت می‌انجامند، نیازهای رشد می‌نامد. تأمین نسبی هر سطح فعال‌سازی سطح بعدی را به‌همراه دارد، هرچند هیچ‌یک به‌طور کامل رفع نمی‌شود. در رمان نارنجة، جوخة ‌الحارثی، با تمرکز بر تغییرات جوامع سنتی، لایه‌های ذهنی و عاطفی شخصیت‌ها را می‌کاود و تجربۀ غربت، عشق، شکست و بازاندیشی در گذشته را هنرمندانه روایت می‌کند؛ ازاین‌رو، مفهوم جست‌وجوی هویت و خودشکوفایی به‌وضوح به تصویر کشیده می‌شود. رمان تصویری روان‌شناختی از انسان‌هایی ارائه می‌دهد که در مسیر رشد و کمال با سطوح مختلف هرم مازلو درگیرند. زهور بین تعلق و عشق و خودشناسی نوسان دارد. بازگشت‌های مکرر به خاطرات خانوادگی کشاکش میان وابستگی و استقلال و مسیر خودشکوفایی او را نشان می‌دهد. بنت ‌عامر و سلمان نمایندگان نسلی هستند که نتوانسته‌اند نیازهای اولیۀ امنیت و مسکن و تعلق را تأمین کنند. رؤیای مکرر بنت ‌عامر برای داشتن باغ نماد آرزوی امنیت معیشتی و فشار نیازهای زیستی در ساختار اجتماعی است. سرور در سطح نیاز به احترام بیرونی باقی مانده است، درحالی‌که کحل با خودباوری و تجربۀ عشق به مرز خودشکوفایی نزدیک می‌شود. تداعی خاطرات و پیوندهای احساسی او نشان می‌دهد که ذهن تحت فشار به پناهگاه‌های عاطفی بازمی‌گردد. عمران نماد انسانی است که از سطوح پایین‌تر نیازهای مازلو عبور کرده، اما از امنیت عاطفی و اجتماعی محروم است. نوسان میان میل به ثبات و هراس از فقدان در ذهن او مشهود است. از شخصیت‌های فرعی، ثریا به‌علت سنت‌گرایی و دو ازدواج اجباری تا زمان افسردگی زایمان در مرز نیازهای فیزیولوژیک و امنیت باقی می‌ماند؛ اما پس از آن، با عشق حقیقی به سلمان و گرایش معنوی، مسیر ارتقا به سطوح بالاتر را طی می‌کند. شیخه، زن کولی و توماس، با افزودن تجربه‌های متفاوت، بُعد جمعی مواجهه با نیازها را غنی می‌سازند و نشان می‌دهند که چگونه افراد، در جامعۀ رمان، با ترکیبی از نیازهای کمبود و رشد به‌سوی کمال پیش می‌روند.
دستاوردها: این پژوهش، با کاربست نظام‌مند نظریۀ مازلو، ظرفیت بالای رمان نارنجة را برای خوانش روان‌شناختی اثبات می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد شخصیت‌های داستان، متأثر از بحران‌های گذار از سنت به مدرنیته و تعارضات ساختاری جامعه، در سطوح گوناگون هرم مازلو طبقه‌بندی می‌شوند. درحالی‌که فقر و محدودیت‌های اجتماعی برخی شخصیت‌ها را در نیازهای فیزیولوژیک و امنیتی متوقف ساخته است، برخی دیگر در مسیر خودشکوفایی گام برداشته‌اند. تحول شخصیت‌ها در این رمان روندی غیرخطی و ناپایدار دارد، به‌گونه‌ای که عوامل بیرونی چون ازدواج اجباری، خشونت، طرد و سنت‌های محدودکننده به‌ویژه دربارۀ شخصیت‌هایی مانند سمیه و زن کولی به گره‌های درونی تبدیل شده و مانع رشد روانی شده‌اند. در مقابل، مؤلفه‌هایی چون آگاهی، استقلال فردی، آموزش و ثبات عاطفی زمینه‌ساز تعالی شخصیت‌هایی مانند کحل و ثریا شده است. به‌طور کلی، تحقق خویشتن در این رمان محصول تعامل پویای بسترهای اجتماعی و نیازهای انسانی ترسیم شده است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Psychological Critique of The Character in Jokha Alharthi’s Novel Naranjeh Based on Abraham Maslow’s Theory

نویسنده English

Monireh Zibaei
Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Letters and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English

Background and Purposes: Psychological criticism, a contemporary approach in literary criticism, seeks to move beyond the surface of a literary text in order to elucidate the intricate relationship between the work and its creator. A pivotal branch within psychological criticism is personality psychology, which focuses on identifying the distinct traits, emotions, motivations, and behavioral determinants of individuals across diverse contexts. Among the numerous theories that have emerged in this domain, Abraham Maslow’s “Hierarchy of Human Needs” theory holds a distinguished place. Maslow, an American humanist psychologist, conceptualized this theory to explain human behavior and motivations through a five-tiered structure of needs: physiological, safety, love/belonging, esteem, and, at the apex, self-actualization. He believed that humans are inherently evolving beings, progressing toward higher states of fulfillment and self-awareness as each successive level of need is met. Maslow’s theory offers a robust framework for analyzing characterological structures within literary texts, thereby illuminating the psychological and spiritual trajectory of fictional characters. Jokha Alharthi, the acclaimed Omani author and recipient of the International Booker Prize, compellingly portrays the Omani individual navigating the tension between tradition and modernity through a psychological lens in her oeuvre, notably in the novel Naranja. This novel, characterized by its polyvocal structure, delineates characters grappling with their material, safety, affective, and existential exigencies, each embodying a distinct phase in the continuum of human development. The present study seeks to elucidate the classification of characters in Naranja within the paradigm of Maslow’s hierarchy of needs. Furthermore, it aims to demonstrate how Alharthi constructs their internal metamorphosis by representing their deficits, anxieties, and emotional affiliations, thereby showcasing the process of human maturation through the characters’ lived experiences.
.Methodology: This study employs a descriptive-analytical method to conduct a psychological critique of characterization in the novel Naranjeh, drawing on Maslow’s hierarchy of needs theory. First, Maslow’s theory is outlined, followed by an introduction to the novel Naranjeh and its characters. Subsequently, through a close examination of the characters’ behaviors, actions, and dialogues, the study seeks to identify the ways in which various human needs influence the formation and development of their personalities. To this end, each of the five levels of Maslow’s hierarchy of needs is adopted as an analytical framework. Under each level, those characters whose behaviors reflect the prominence of that particular need are analyzed. The analyses are carried out through close textual evidence and a careful examination of the various dimensions of the characters’ personalities.
Results and Discussion: In Maslow’s hierarchy of needs theory, lower-level needs that are activated by deprivation are termed deficiency needs, whereas higher-level needs that lead to fulfillment are referred to as growth needs. The relative satisfaction of each level leads to the activation of the next, although no need is ever completely satisfied. In the novel Naranjeh, Jokha Alharthi, focusing on transformations within traditional societies, explores the psychological and emotional layers of her characters and narrates experiences of alienation, love, failure, and reflection on the past. Accordingly, the search for identity and the pursuit of self-actualization come to the fore. The novel offers a psychological portrait of individuals who, in their journey toward growth and fulfillment, engage with different levels of Maslow’s hierarchy. Zuhur oscillates between belonging, love, and self-understanding; her returns to family memories, the tension between dependence and independence, and her movement toward self-actualization reveal this process. Bint Amir and Salman represent a generation that has been unable to secure basic needs such as safety, shelter, and belonging. Bint Amir’s recurring dream of owning a garden symbolizes the aspiration for security and reflects the pressure of physiological needs within the social structure. Sarwar remains at the level of esteem and self-respect, while Kohl, through experiences of love and self-confidence, approaches the threshold of self-actualization. The recollection of memories and his emotional attachments suggest that the mind, under pressure, retreats to emotional refuges. Imran symbolizes an individual who has transcended the lower levels of Maslow’s hierarchy yet remains deprived of emotional and social security; his psyche reveals oscillation between the desire for stability and the fear of loss. Among the secondary characters, Thurayya-due to traditional constraints and two forced marriages-remains, until the onset of postpartum depression, at the boundary between physiological and safety needs. Thereafter, through her love for Salman and a spiritual inclination, she begins to move toward higher levels of the hierarchy. Sheikha (a symbol of affection), the Gypsy woman (a symbol of poverty), and Thomas (a symbol of knowledge), by introducing diverse experiences, enrich the collective dimension of confronting human needs and illustrate how individuals within the novel’s society, through a combination of deficiency and growth needs, move toward fulfillment.
Conclusion: According to Maslow’s theory, the behavior and actions of each character in the novel Naranjeh can be interpreted as an attempt to satisfy one of the five levels of human needs. With psychological subtlety, Jokha Alharthi portrays the intellectual and emotional layers of her characters and their mental returns to memories and fundamental desires; the narrative thus reveals an inner trajectory of needs that sometimes emerges in the silence of the mind and at other times in the interplay of multiple voices. Through the use of symbolic language, a coherent narrative structure, and techniques such as flashbacks, interior monologues, polyphony, character contrasts, and symbolism, the author depicts the gradual progression of human growth and awareness from basic needs to the pinnacle of self‑actualization. By allowing space for the flow of the characters’ thoughts and juxtaposing different voices, the narrative elevates experience from an individual level to a form of social resonance and confrontation, ultimately presenting a multilayered and nuanced portrayal of human development and the search for meaning and identity.

کلیدواژه‌ها English

  • Theory of the hierarchy of needs
  • Abraham Maslow
  • psychological character analysis
  • Jokha Alharthi
  • Narinjah.

عنوان مقاله العربیة

النقد النفسی للشخصیة فی روایة «نارنجه» لجوخة الحارثی على أساس نظریة أبراهام ماسلو

چکیده العربیة

بیان المسئلة والهدف: یعتبر النقد النفسی أحد المقاربات الحدیثة فی النقد الأدبی، ویسعى إلى استکشاف ما یکمن وراء النص الأدبی للکشف عن العلاقة بین العمل ومبدعه. أحد أهم فروع النقد النفسی هو علم نفس الشخصیة، الذی یتعامل مع تحدید السمات والعواطف والدوافع والعوامل المؤثرة على سلوک الإنسان فی مواقف مختلفة ومتنوعة فی الحیاة الیومیة. لقد ظهرت نظریات عدیدة فی هذا المجال، ومن بینها تحظى نظریة «التسلسل الهرمی لاحتیاجات الإنسان» لأبراهام ماسلو بمکانة بارزة فی الدراسات النفسیة الحدیثة. یقدم ماسلو، عالم النفس الأمریکی الإنسانی، هذه النظریة لتفسیر السلوک البشری والدوافع فی شکل خمسة مستویات من الاحتیاجات: فسیولوجیة أو جسدیة، وأمنیة، والحب والانتماء، والاحترام، والوصول إلى تحقیق الذات فی النهایة، بوصفها أعلى مراتب النمو الإنسانی. یعتقد أن الإنسان کائن نامٍ، ومع تلبیة کل مستوى من الاحتیاجات، یصل إلى مرحلة أعلى من الکمال والوعی الذاتی. تعتبر نظریة ماسلو إطارًا فعالاً لتحلیل بنیة الشخصیة فی النصوص الأدبیة، ویمکن أن تسلط الضوء على مسار النمو النفسی والروحی للشخصیات فی سیاق التجربة الإنسانیة العامة. جوخة الحارثی، الکاتبة العمانیة البارزة والحائزة على جائزة بوکر العربیة الدولیة، رسمت صورة الإنسان العمانی فی صراع بین التقالید والحداثة بنظرة نفسیة فی أعمالها، بما فی ذلک روایة «نارنجة»، التی تعد من أبرز أعمالها السردیة. تصور هذه الروایة، بهیکلها متعدد الأصوات، شخصیات منشغلة بالاحتیاجات المادیة والأمنیة والعاطفیة والوجودیة، وکل منها یخطو مرحلة من مراحل النمو البشری. یهدف هذا البحث إلى توضیح کیف یمکن تصنیف شخصیات روایة «نارنجة» فی إطار التسلسل الهرمی لاحتیاجات ماسلو وکیف یستخدم الکاتب، من خلال تمثیل النقص والخوف والروابط العاطفیة للشخصیات، عملیة التحول الداخلی لدیهم وعرض عملیة ازدهار الإنسان من خلال التجارب الحیاتیة للشخصیات.


المنهجیّة: تتناول هذه الدراسة، باستخدام المنهج الوصفی ـ التحلیلی، النقد النفسی لشخصیات روایة «نارنجه» مع الاعتماد على نظریة التسلسل الهرمی للاحتیاجات لماسلو. أولاً یُوضَّح إطار نظریة ماسلو، ثم تُقدَّم روایة «نارنجه» وشخصیاتها. بعد ذلک، ومن خلال فحص دقیق لسلوکیات الشخصیات وتصرفاتهم وأقوالهم، یسعى البحث إلى الکشف عن دلائل تأثیر الاحتیاجات المختلفة فی تشکیل شخصیاتهم ونموها. لهذا الغرض یُعتَبَر کل مستوى من مستویات ماسلو الخمسة إطارًا تحلیلیًا، وتُدرَس تحت کل حاجة الشخصیات التی تُبیِّن سلوکیاتها بروز تلک الحاجة المحددة. تُنجَز التحلیلات بالاستناد إلى الأدلة النصیة، وبفحص مُفصَّل لأبعاد الشخصیات المختلفة.


المناقشة والتحلیل: فی نظریة التسلسل الهرمی للاحتیاجات عند ماسلو، تُسمى الاحتیاجات الدنیا التی تُثار بسبب النقص «احتیاجات النقص»، بینما تُسمى الاحتیاجات العلیا التی تؤدی إلى الکمال والصحة النفسیة «احتیاجات النمو». یلزم الإشباع النسبی لکل مستوى من مستویات الهرم لتنشیط المستوى الذی یلیه، وإن لم تُلبَّ أیٌّ منها بالکامل. تغوص روایة «نارنجة» لجوخة الحارثی فی التغیرات التی تطرأ على المجتمعات التقلیدیة، مستکشفةً الطبقات الذهنیة والعاطفیة للشخصیات. تروی الروایة ببراعة تجربة الغربة والحب والفشل وإعادة التفکیر فی الماضی؛ ومن ثم تُجَلّی بوضوح مفهومی البحث عن الهویة وتحقیق الذات. تقدّم الروایة صورة نفسیة لأشخاصٍ هم فی طریق النمو والکمال، ویتعاملون مع مستویات مختلفة من هرم ماسلو. شخصیة زهور تتأرجح بین الانتماء والحب ومعرفة الذات؛ فالتکرار فی العودة إلى الذکریات العائلیة والصراع بین التبعیة والاستقلال، یبیّنان مسار تحقیق الذات لدیها. بنت عامر وسلمان یمثّلان جیلاً لم یتمکن من تأمین الاحتیاجات الأولیة من أمن ومسکن وانتماء، وحلم بنت عامر المتکرر بامتلاک حدیقة یرمز إلى الرغبة فی الأمن المعیشی، والضغط الذی تمارسه الحاجات البیولوجیة فی البنیة الاجتماعیة. یبقى سرور عند مستوى الحاجة إلى الاحترام وتقدیر الذات، فی حین یقترب کحل من عتبة تحقیق الذات عبر تجربة الحب والتضحیة؛ فاستحضار ذکریاته وعلاقاته العاطفیة یبیّن کیف أن العقل تحت الضغط یعود إلى ملاذات عاطفیة. یمثّل عمران إنسانًا تجاوز المستویات الأدنى من احتیاجات ماسلو، لکنه محروم من الأمان العاطفی والاجتماعی، ویظهر فی ذهنه تذبذب بین الرغبة فی الاستقرار والخوف من الفقدان. أما بالنسبة للشخصیات الثانویة، فثریا، بسبب تقلیدیتها وزواجَیها القسریین، تبقى حیث تقع فی الاکتئاب ما بعد الولادة عند حدود الاحتیاجات الفسیولوجیة والأمنیة، لکنها بعد ذلک، بفضل حبها الحقیقی لسلمان ومیولها الروحیة، تسلک طریق الارتقاء إلى مستویات أعلى. تُثری شخصیات مثل شیخة (رمز المحبة)، والمرأة الغجریة (رمز الفقر)، وتوماس (رمز العلم) البُعد الجماعی لمواجهة الاحتیاجات بإضافة خبرات مختلفة، مما یظهر کیف أن الأفراد فی الروایة، بمزیج من احتیاجات النقص واحتیاجات النمو، یتجهون فی النهایة صوب الکمال.


الإنجازات: وفقاً لنظریة ماسلو، یمکن تفسیر سلوک وأفعال کل شخصیة فی روایة «نارنجه» کمحاولة لتلبیة أحد مستویات الاحتیاجات الإنسانیة الخمسة. تُصوّر الکاتبة جوخة الحارثی، بدقّة نفسیة طبقات التفکیر لدى الشخصیات واسترجاعاتها إلى الذکریات والرغبات الجوهریة؛ روایة تکشف عن مسار داخلی للاحتیاجات یتشکّل أحیاناً فی صمت الذهن وأحیاناً فی تداخل الأصوات المتعدّدة. تستخدم الکاتبة لغةً رمزیةً، وبنیةً روائیةً منسجمةً، وتقنیات مثل الاسترجاعات الزمنیة، المونولوج الداخلی، تعدد الأصوات، التضاد بین الشخصیات والرمزیة، لتجسّد السیر التدریجی لنمو ووعی الإنسان من الاحتیاجات الابتدائیة حتى ذروة تحقیق الذات. من خلال إتاحة المجال لتدفّق أفکار الشخصیات وجمع الأصوات المختلفة، ترتقی الروایة بالتجربة من مستوى فردیّ إلى تناغمٍ وتنافُر اجتماعیّین، وفی النهایة تقدم صورةً متعددة الطبقات ودقیقة لمسار تطور الإنسان وسعیه نحو المعنى والهویة.

کلیدواژه‌ها العربیة

  • نظریة هرم الاحتیاجات
  • أبراهام ماسلو
  • التحلیل النفسی للشخصیة
  • جوخة الحارثی
  • نارنجة
  • تاریخ دریافت 02 فروردین 1405
  • تاریخ بازنگری 08 خرداد 1405