بازخوانی قاعدة بلاغی «تقدیم ما حقّه التأخیر یفید الحصر»

نوع مقاله : مروری

نویسندگان

1 استاد دانشگاه اصفهان

2 دانشجوی دکتری دانشگاه اصفهان

چکیده

یکی از مهم‌ترین قاعده‌های بلاغت عربی، قاعده‌ای است که از آن با عنوان «تقدیم ما حقّه التأخیر یفید الحصر» یاد می‌شود. بر پایة این قاعده، چنانچه واژه‌ای در یک جمله از مکان «ب» به مکان «الف» نقل داده شود، در سیاق حصر قرار گرفته و به اصطلاح، «مقصور علیه» به‌شمارمی‌آید. این قاعدة بلاغی در دانش‌هایی چون تفسیر، فقه و کلام کاربرد دارد و نیز نقش مهمی در شکل‌گیری فهم خواننده از متن ایفا می‌کند. وجود این قاعدة بلاغی گاه این تصوّر را به ذهن مخاطب القا می‌کند که هر گاه کلمه‌ای که در رتبة «ب» جای داشته باشد، به جایی پیشتر از جایگاه خود آورده شود، می‌توان بی‌درنگ معنی حصر از آن برداشت کرد؛ اما آیا به‌راستی چنین است؟ چرا که این روش قصر روشی مبتنی بر ذوق و وجود قراین کلام بوده و نیز با سبک و سیاق کلام درارتباط است؛ زیرا گاهی ممکن است ضرورت شعری یا حفظ موسیقی لفظی کلام، موجب تقدیم شود؛ بنابراین با در نظر گرفتن جایگاه قاعدة یادشده در علوم اسلامی و تأثیر آن بر فهم درست از متن، شایسته است مطالعة دقیقی دربارة مفاد و شرایط به‌کارگیری آن صورت گیرد.این مقاله برآن است تا با روش وصفی‌ـ تحلیلی میزان اعتبار و صدق این قاعده را در امهات کتب نحو و بلاغت و تفسیر، مانند الکتاب، مغنی اللبیب، مفتاح العلوم، الإیضاح، الکشاف و ... بررسی کرده، شرایط به‌کار‌گیری آن را از دید منطق زبانی مطالعه کند. به‌نظر می‌رسد بر خلاف رویکرد قالب به قاعدة تقدیم و با وجود کاربرد آن در علوم اسلامی، این قاعده در رساندن معنی حصر کلیت ندارد و نمی‌توان از آن به‌طور مطلق استفاده کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Reviewing the Eloquent Rule "To Make Something Topic While its Main Position is Comment"

چکیده [English]

One of the most important Arabic eloquent rules is a rule which iscalled, "To make something topic while its main position is comment".On the basis of this rule, if a word in a sentence is transferred from "B"position to "A" position, it will be located in the topic position, socalled, "emphatic/topic". This rule of eloquence is used in such fieldsas interpretation, jurisprudence, and discourse which plays animportant role in forming the reader's understanding of the text. Theexistence of this rule of eloquence sometimes makes the imaginationcross the reader's mind that whenever a word at "B" degree movestoward a position preceding it, immediately the emphatic meaningwould be interpreted out of it; but is it truly so? As the shortening wayis on the basis of taste and evidence of discourse and is related to thediscourse style and register, sometimes it is possible that the poemrequirement or maintaining the vocal discourse rhythm make a wordtopic/emphatic. Therefore, considering the position of theabovementioned rule in the Islamic Sciences and its impact on the rightunderstanding of a text, it is notable for a precise study about itsadvantages and conditions of use to be done. The article aims atinvestigating, with a descriptive-analytical method, the amount ofvalidity and truth of this rule in the most significant books on syntax,eloquence, and interpretation such as Al-Kitab, Moghni-Al-Labib,Miftah-Al-Olum, Al-Izah, Al-Koshaf, etc., studying its conditions ofuse from the linguistic logic's point of view. It seems that, unlike theframe approach toward the emphatic rule, and its use in the IslamicSciences, this rule is not general in convey the meaning of emphasisand it cannot be used in an absolute manner

کلیدواژه‌ها [English]

  • Eloquence
  • Topic
  • Comment
  • Emphasis
  • Allocation
  • Endeavour
  1. - قرآن کریم
  2. - البسیونی، عبدالفتاح فیود،(1407ﻫ)، علم المعانی دراسة بلاغیة ونقدیة لمسائل المعانی، قاهرة: مکتبة وهبة.
  3. - ابن‌ابی‌الحدید، عبد الحمید بن هبة الله، (بی‌تا)، الفلک الدائر علی المثل السائر، تحقیق: أحمد الحوفی و بدوی طبانة. القاهر: دار نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزیع.
  4. - ابن اثیر، أبوالفتح ضیاءالدین نصرالله بن محمد، (1375 ﻫ)، الجامع الکبیر فى صناعة المنظوم من الکلام والمنثور، تحقیق: مصطفی جواد، بغداد: مطبعة المجمع العلمى.
  5. - ابن اثیر، أبوالفتح ضیاءالدین نصرالله بن محمد، (1995)، المثل السائر فى أدب الکاتب والشاعر، تحقیق : محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت: المکتبة العصریة.
  6. - ابن انباری، أبوالبرکات عبدالرحمن بن محمد، (بی‌تا)، الإنصاف فى مسائل الخلاف بین النحویین البصریین والکوفیین، دمشق: دار الفکر.
  7. - ابن حاجب، جمال الدین عثمان بن عمر، (1425 ﻫ / 2005)، الایضاح فی شرح المفصل للزمخشرى، تحقیق: ابراهیم محمد عبدالله، دمشق: دار سعد الدین.
  8. - ابن هشام، جمال‌الدین أبومحمد عبدالله بن یوسف، (1985)، مغنى اللبیب عن کتب الأعاریب، تحقیق: مازن المبارک و محمد علی حمدالله. بیروت: دار الفکر.
  9. - ابوحیان، محمد بن یوسف أندلسی، (1422 ﻫ / 2001)، البحر المحیط، تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود، و علی محمد معوض. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  10. - بیضاوی، ناصرالدین أبوسعید عبدالله بن عمر، (1418 ﻫ)، أنوار التنزیل وأسرار التأویل، تحقیق: محمد عبد الرحمن المرعشلی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  11. - تفتازانی، سعد الدین مسعود بن عمر، (1411 ﻫ)، مختصر المعانى، قم:‌ دار الفکر.
  12. - جرجانی، عبدالقاهر بن عبدالرحمن، (1422 ﻫ / 2001)، دلائل الإعجاز فى علم المعانى، تحقیق: عبد الحمید هنداوى، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  13. - رازی، فخر الدین محمد بن عمر، (1421 ﻫ /2000)، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  14. - زرکشی، محمد بن بهادر، (1421 ﻫ ـ 2000)، البحر المحیط فى أصول الفقه، تحقیق: محمد محمد تامر، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  15. - زرکشی، محمد بن بهادر، (1391 ﻫ)، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق: محمد أبوالفضل إبراهیم، بیروت: دار المعرفۀ.
  16. - زرکلی، خیرالدین بن محمود، (2002)، الأعلام: قاموس تراجم لاشهر الرجال والنساء من العرب والمستعربین والمستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین.
  17. - زمخشری، أبو القاسم محمود بن عمر، (بی‌تا)، الکشاف عن حقائق التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل، تحقیق: عبد الرزاق المهدی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  18. - سبکی، أبوالحسن تقی‌الدین علی بن عبد الکافی، (بی‌تا)، فتاوی السبکی، بیروت: دار المعرفۀ.
  19. - سبکی، أبوحامد أحمد بن علی بن عبد الکافی، (بی‌تا)، عروس الأفراح (إحدی الهوامش فى کتاب شروح التلخیص)، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  20. - سکاکی، أبو یعقوب یوسف بن أبی بکر، (1407 ﻫ / 1987)، مفتاح العلوم، تحقیق: نعیم زرزور، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  21. - سیبویه، ابو البشر عمرو بن عثمان بن قنبر، (بی‌تا)، کتاب سیبویه، تحقیق: عبد السلام محمد هارون، بیروت: دار الجیل.
  22. - سیوطی، جلال‌الدین‌عبدالرحمن‌بن‌أبی‌بکر، (بی‌تا)، الإتقان فى علوم القرآن، تحقیق: مرکز الدراسات القرآنیة. المملکة العربیة السعودیة: مجمع الملک فهد.
  23. - ــــــــــــــــــ ، (1424 ﻫ ـ 2005)، نواهد الأبکار وشوارد الأفکار، المملکة العربیة السعودیة: جامعة أم القری وکلیة الدعوة وأصول الدین.
  24. - ــــــــــــــــــ ، (بی‌تا)، همع الهوامع فى شرح جمع الجوامع، تحقیق: عبد الحمید هنداوى. مصر: المکتبة التوفیقیة.
  25. - شیرازی، ابو اسحاق ابراهیم بن علی، (1416 ﻫ / 1995)، المهذب فى فقه الإمام الشافعى، تحقیق: زکریا عمیرت، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  26. - قزوینی، جلال الدین محمد بن سعدالدین، (1998)، الإیضاح فى علوم البلاغة، بیروت: دار إحیاء العلوم.
  27. - مجلسی، محمد باقر، (1404 ﻫ)، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت: مؤسسة الوفا.
  28. - مطلوب، احمد، (2004)، معجم المصطلحات البلاغیة وتطوّرها، لبنان: مکتبة لبنان ناشرون.
  29. - هاشمی، احمد، (1384شـ)، جواهر البلاغه، ترجمۀ محمود خورسندی و حمید مسجدسرایی، قم: انتشارات حقوق اسلامی.