تحلیل و بررسی خطبۀ «اشباح» از منظر نقد فرمالیستی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه سمنان

2 دانشگاه کاشان

چکیده

گر چه اساس نقد فرمالیستی با محور قرار دادن متن و نادیده گرفتن مسائل بیرونی آن همچون شخصیت مؤلف، مسائل اجتماعی، تاریخی و روانشناسی است و شاید از دیدگاه جامع‌نگر بر آن عیب باشد، اما از آن‌جا که در پی واکاویِِ ارزش ادبی اثر و برجسته‌سازی شکل و فرم و بررسی میزان انسجام و ادبیّت متن است تا حدود زیادی ارزشمند است و می‌تواند اساس نقد برای تطبیق بر متون دیگر باشد. این نگاشته با الگو گرفتن از اصول نقد فرمالیستی قصد دارد به بررسی و تحلیل بافت اثر ادبی و عناصر تشکیل دهندۀ آن یعنی صامت و مصوّتها، هجاها، صور خیال، صنایع بدیعی، و غیره در خطبۀ «اشباح» نهج‌البلاغه بپردازد تا بُعد زیباشناسانۀ آن‌را با توجه به کارکرد هر جزء در ساختار کل متن به مخاطب نشان دهد. از پژوهش این‌گونه بر می‌آید که انسجام حروف، واژگان و جمله‌های متن یادشده به‌صورت کامل مشهود و مجموعۀ آواها و چینش خاص واژگان در پی القای معانی‌ای فراتر از معنای فرهنگ‌نامه‌ای آن است؛ این انسجام و کاربرد خاص واژگان علاوه بر ویژگی‌های ظاهری کاربست مجازی و صورت‌های استعاری و کنایی دیگری را برای بیان معانی تازه جلوه‌گر نموده است که تماماً در راستای هدف خطبه یعنی به تصویر کشیدن خداوند و قدرت بی‌انتهای او در خلقت به کار برده شده‌اند.

کلیدواژه‌ها


  1. - ابن سینا، أبو علی، (1348)، مخارج الحروف (اسباب حُدوث الحروف)، روایت از متن رساله با مقابله، تصحیح و ترجمه دکتر پرویز ناتل خانلری، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
  2. - ابن میثم بحرانی، کمال الدین میثم بن علیّ، (1389ق)، شرح نهج البلاغه، مترجمان: قربانعلی محمّدی مقدّم، علی‌اصغر نوایی یحیی زاده، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  3. - احمدی، بابک، (1386 ق)، ساختار و تأویل متن، تهران: نشر مرکز.
  4. - برکات، وائل و الآخرون، (2005)، اتجاهات نقدیه حدیثه و معاصره، سوریا: جامعه دمشق.
  5. - بنیس، محمّد، (1985)، ظاهره الشعر المعاصر فی المغرب، مقاربه بنیویه تکوینیه، دار التنویر للطباعه و النشر، الدار البیضاء.
  6. - التفتازانی، سعدالدین، (1388)، مختصر المعانی، قم: چاپخانه قدس.
  7. - ــــــــــــــــــــــــــ(1425 ق 2004)، المطوّل (شرح تلخیص المفتاح)، حاشیه للعلّامه الجرجانی، تصحیح: أحمد عزو عنایة، بیروت: دار أحیاء التراث العربی.
  8. - تودوروف، تزوتان، (1385)، نظریۀ ادبی (متن‌هایی از فرمالیست‌های روس)، مترجم: عاطفه طاهایی، تهران: انتشارات اختران.
  9. - الجرجانی، عبد القاهر، (1991)، أسرار البلاغة، تعلیق محمود محمد شاکر، جدة: دار المدنی.
  10. - جعفری، محمدتقی، (1384)، ترجمه نهج البلاغه، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
  11. - حسن پور آلاشتی، حسین. محمد علی باغبان، (1386)، «متناقض‌نمایی در قصائد خاقانی»، زبان و ادبیات فارسی، نشریه دانشکده زبان و ادبیات فارسی، تبریز.
  12. - خاقانی، محمّد، (1390)، جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه، تهران: انتشارات بنیاد نهج البلاغه.
  13. - الخوئی، میرزا حبیب الله، (2003)، منهاج البراعه (شرح نهج البلاغه)، تصنیف: حسن حسن زاده الآملی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  14. - داد، سیما، (1378 هـ)، فرهنگ اصطلاحات ادبی، تهران : انتشارات مروارید.
  15. - شایگان فر، حمیدرضا، (1384)، نقد ادبی، تهران: انتشارات دستان.
  16. - شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1391ش)، رستاخیز کلمات، تهران: انتشارات سخن.
  17. - ---------، ------، (1388)، موسیقی شعر، تهران: انتشارات آگه.
  18. - شمیسا، سیروس، (1378)، نقد ادبی، تهران: انتشارات فردوس.
  19. - ــــــــــــــــــــــ، (1371)، نگاهی تازه به بدیع، تهران: انتشارات فردوس.
  20. - صفوی، کورش، (1383)، از زبان‌شناسی به ادبیات، تهران: انتشارات سورۀ مهر.
  21. - ------------، (1383)، از زبان‌شناسی به ادبیات، تهران: انتشارات سورۀ مهر.
  22. عباس، حسن، (1998)، خصائص الحروف العربیَّة و معانیها، دمشق: منشورات اتحاد الکتاب العرب.
  23. - عمارتی مقدم، داوود، (1391)، «بررسی تطبیقی مفهوم» نظم «در فن خطابۀ یونان و روم باستان و بلاغت اسلام». جستارهای ادبی، شمارۀ 177.
  24. - فضل، صلاح، (2007)، فی النقد الأدبی، سوریا: اتحاد الکتاب العرب.
  25. - قویمی، مهوش، (1383)، آوا والقا، تهران: انتشارات هرمس.
  26. - ـــــــــــــــــــــــــــ ، «تحلیل ساختاری– زبانشناختی و کاربرد آن در شعر نو فارسی»؛ مجموعه مقالات همایش نقد ادبی در قرن بیستم، تبریز: انتشارات دانشگاه.
  27. - محمد ویس، أحمد، (2002)، الانزیاح فی التراث النقدی و البلاغی، سوریا: اتحاد الکتاب العرب.
  28. - مرتضایی، جواد، (1389)، «از نشانه‌شناسی، هنجارگریزی و تصویر خیال تا زبان شعر». مجلۀ پژوهشهای زبان و ادبیات فارسی، شمارۀ4.
  29. مغنیه، محمدجواد، (1972)، فی ظلال نهج البلاغه، بیروت: دار العلم للملایین.
  30. - مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، (1386)، پیام امیر المؤمنین (ع)، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
  31. - میرسکی، د. س، (1355)، تاریخ ادبیات روسیه، ترجمۀ ابراهیم یونسی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
  32. - ناهم، أحمد، (2003)، التناص فی شعر الرّواد، دار الآفاق العربیه، مصر: القاهره.
  33. - رنه، ولک، (1388)، تاریخ نقد جدید، ترجمۀ سعید ارباب شیروانی، جلد هفتم، تهران: انتشارات نیلوفر.
  34. ویلم برتنز، یوهانس، (1382)، نظریۀ ادبی (مقدمات)، برگردان فرزان سجودی، تهران: مؤسسۀ انتشاراتی آهنگ دیگر.
  35. - الهاشمی، أحمد، (1386)، جواهر البلاغه فی المعانی و البیان و البدیع، قم: انتشارات دارالفکر.
  36. - Abrams. M. H(1992) , A Glossary of literary Terms, Tehran: Rahnama.
  37. - Basin. V. (1979) , Semantic Philosophy of Art, Moscow: Progress.