دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی

بیداغوجیا الخطأ فی روایة «دفاتر فارهو» للیلى عبد الله: دراسة تحلیلیة

10.48308/jalc.2026.235187.1321

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 17 مهر 1405

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران.

2 گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، إیران.

چکیده
بیان المسئلة والهدف: تتمثّل مسألة هذا البحث فی دراسة کیفیّة توظیف بیداغوجیا الخطأ داخل العمل الرّوائیّ، والکشف عن الطریقة الّتی یتحوّل بها الخطأ من مجرّد خلل معرفیّ أو سلوک غیر ملائم إلى وسیلة تعلیمیّة وسردیّة مقصودة. فبیداغوجیا الخطأ تنظر إلى الخطأ بوصفه جزءاً طبیعیّاً من عملیة التعلّم، ودلیلاً على محاولة المتعلّم الوصول إلى المعرفة، کما تتیح الإفادة منه فی تطویر التّفکیر، واکتساب الخبرة، وفهم النتائج المترتّبة على الأفعال. ومن هذا المنطلق، یبحث هذا الموضوع فی قدرة الرّوایة على نقل المعرفة والتّأثیر فی القارئ من خلال عرض أخطاء الشّخصیّات، وبیان أسبابها ونتائجها. وینحصر البحث فی تحلیل روایة "دفاتر فارهو" للکاتبة العمّانیّة لیلى عبد الله، اعتماداً على المنهج الوصفی التحلیلی للنص الرّوائی. ویتحدد إطاره فی دراسة بیداغوجیا الخطأ فی عدد من المستویات، أهمها: العتبات النصیة، ولا سیما عنوان الرّوایة، واللّغة والأسلوب، وتطوّر الشّخصیّات، فضلاً عن أثر الأخطاء فی بناء الحبکة السّردیّة وتوجیه مسار الأحداث. کما یرکّز البحث على الأخطاء الإیجابیة والسلبیة، وعلى طرائق توظیفها فی الخطاب الروائی. وتدور الرّوایة حول شخصیة فارهو، أو فارح حسنو، الّذی یقرأ مذکّراته للصحفی ّکارول أثناء وجوده فی السّجن. وتروی مذکّراته رحلة هروبه فی طفولته مع أمّه وأخته من الصّومال إلى المملکة العربیّة السّعودیّة بسبب الحروب الأهلیّة، وما خلّفته الصّراعات المسلّحة من آثار نفسیّة واجتماعیّة عمیقة فی الأطفال والعائلات المهاجرة. وتکمن القضیّة الّتی تواجهها الرّوایة فی مأساة الإنسان الّذی یجد نفسه ضحیّة للحرب والتهجیر والعنف، وفی الأخطاء الّتی ترتکبها الشّخصیّات تحت ضغط الخوف والظروف القاسیة. ویهدف البحث إلى بیان کیفیّة استخدام الکاتبة لهذه الأخطاء لتوضیح العواقب، وتطویر الشّخصیّات، وتنمیة التفکیر النقدیّ، وتعزیز التعاطف والتسامح لدى القارئ، وتحویل التجربة الإنسانیّة المؤلمة إلى معرفة قابلة للتأمل والتعلّم.
المنهجیّة: اعتمدت الدراسة المنهج الوصفیّ–التحلیلیّ فی روایة دفاتر فارهو للیلى عبد الله للکشف عن توظیف بیداغوجیا الخطأ فی روایة "دفاتر فارهو". وتتخذ الرّوایة مجالاً تطبیقیاً لتحلیل الخطأ فی العتبات النصیة، واللّغة، والحوار، وتطوّر الشّخصیّات.کما ترصد الدراسة أثر أخطاء الشّخصیّات فی بناء الحبکة وتوجیه الأحداث وإنتاج الدلالات السّردیّة.
المناقشة والتحلیل: تتجلّى عبقریة لیلى عبد الله فی روایة "دفاتر فارهو" من خلال تحویل الخطأ من مجرّد ثغرة فی سلوک الشّخصیّات إلى استراتیجیّة بیداغوجیّة فاعلة تهدف إلى تعلیم المتلقّی عبر التّضاد. لا تقدم الرّوایة نصائح أخلاقیّة مباشرة، بل تفتح فضاء للتجریب حیث یعمل الخطأ (سواء کان عشوائیّاً أو منتظماً) کمرآة تعکس بشاعة الواقع وتدفع القارئ نحو استخلاص القیم من خلال تحلیل التّداعیات السّلبیّة للفعل الخاطئ. یمکن رصد هذا الدّور التعلیمیّ فی ثلاثة مستویات جوهریّة. المستوى الأول هو الخطأ فی المقایسة القیمیّة والوجودیّة، حیث یظهر عبر رؤیة فارهو الملبّدة بالیأس، والّتی تمنى فیها موتاً مترفاً یشبه موت الأثریاء. هذا الخطأ فی تقدیر قیمة الحیاة لیس مجرّد تعبیر عن الحزن، بل هو أداة بیداغوجیّة تهدف إلى إثارة الوعی النقدیّ لدى القارئ تجاه قسوة الفقر والظّلم الاجتماعیّ، مما یجعل المتلقّی یدرک قیمة الکرامة من خلال استشعار ضیاعها. المستوى الثانی یتمثّل فی الخطأ الأخلاقی والاجتماعیّ، وتحدیداً فی استراتیجیات الزیف للبقاء، مثل تغییر الأسماء أو ادعاء التدین للحصول على المعونات. هنا، تضع الرّوائیّة القارئ أمام خطأ اضطراری یکشف عن هشاشة الهویة الإنسانیّة أمام ضغط الحاجة، محفزةً إیاه على التأمل فی الصّراع بین المبادئ والضرورات المعیشیة.
أما المستوى الثالث، فهو الخطأ الوجودی والاستلاب، ویظهر فی تسلیم الإرادة للآخرین، کما فی حالة الأم الّتی أعاد أخوها تشکیل هویتها بما یناسب مصالحه الشخصیة. إن هذا الخطأ یوجه درساً بیداغوجیاً حازماً حول ضرورة الاستقلال الذاتی وخطورة فقدان السیادة على الذات. إن الرّوایة، بهذا المعنى، لا تعرض الأخطاء للاستهزاء، بل تجعل منها “فرصاً إبستمولوجیة”؛ حیث یتحوّل الخطأ إلى علامة إرشادیة تقود المتلقّی من خلال تحلیل عواقب الزیف والتبعیة نحو آفاق الوعی، والصدق، والاستقلال الأخلاقی.
الإنجازات: تخلص هذه الدراسة إلى أن بیداغوجیا الخطأ فی روایة "دفاتر فارهو" للیلى عبد الله تتجاوز کونها مجرّد رصد لسقطات الشّخصیّات، لتتحول إلى استراتیجیة سردیة واعیة تهدف إلى بناء وعی نقدی لدى المتلقّی عبر تجربة الخطأ لا عبر التلقین المباشر. لقد أثبت التحلیل أن الرّوایة تعمل کـمختبر بیداغوجی یطرح الأخطاء بوصفها فرصاً إبستمولوجیة لاستکشاف الحقائق الإنسانیّة. أولاً، یتجلّى الخطأ فی المقایسة القیمیة (تمنی الموت المترف) کأداة کاشفة لواقع الفقر المریر، مما یفرض على القارئ إعادة تقییم مفهوم الکرامة الإنسانیّة فی مواجهة العوز. ثانیاً، یبرز الخطأ الوجودی المتمثل فی تسلیم الإرادة (حالة الأم) کتحذیر بیداغوجی حاسم من مخاطر الاستلاب وفقدان السیادة على الذات، مؤکداً أن الهویة لیست مجرّد تسمیة، بل هی ممارسة للاستقلال. ثالثاً، تفتح الأخطاء الفکریة والاجتماعیّة المتعلقة بـمعاداة الأسماء والنمطیة باباً لنقد التعصب والذهنیة الإقصائیة، داعیةً إلى تفکیک الأحکام المسبقة نحو فضاء أکثر قبولاً للاختلاف. وأخیراً، تکمن القیمة الجوهریة للروایة فی قدرتها على استبدال الموعظة الأخلاقیّة المباشرة بعملیة تشفیر أخلاقیّ معقّدة؛ حیث یواجه القارئ تبعات الأخطاء سواء کانت عشوائیّة أو منتظمة، ویستخلص منها الصّواب بجهده الذهنیّ الخاصّ. إنّ النتیجة النهائیة تؤکّد أنّ لیلى عبد الله لم توظّف الخطأ لتشویه الشّخصیّات، بل لجعلها مرآة تعکس تشوّهات الواقع، مما یحول فعل القراءة من مجرّد استهلاک سردیّ إلى عملیّة تعلّم مستمرة. وبذلک، یخرج المتلقّی من تجربة الرّوایة لیس فقط بفهم أعمق لحیاة الشّخصیّات، بل بامتلاک أدوات تحلیلیّة تمکنه من مواجهة تحدّیات الهویّة، والنّزوح، والضغوط الاجتماعیّة بوعی أخلاقیّ، واستقلالیّة فکریّة، ونضج إبستمولوجیّ یرفض السطحیّة والتبعیّة.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The Pedagogy of Error in Laila Abdullah’s Novel Farho’s Notebooks: An Analytical Study

نویسندگان English

mohammad javad pourabed 1
ali Helaliali 1
Rasoul Balavi 2
nasere zare 1
1 Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Humanities, Persian Gulf University, Boushehr, Iran.
2 Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shahid Chamran Ahvaz University, Ahvaz, Iran.
چکیده English

Background and Purposes: This research explores the cognitive intersection between pedagogical sciences and literary narrative, specifically centering on “Pedagogy of Error” as a theoretical and methodological framework. The key question is how “error”—conventionally regarded in educational contexts as a cognitive lapse or maladaptive behavior—is transformed into an intentional narrative strategy within the novel. Such a strategy generates epistemological opportunities that go beyond passive reading, since Pedagogy of Error views mistakes not as failures, but as affirmative signs of the quest for knowledge and vital opportunities for intellectual growth. The study is confined to the analysis of Farho’s Notebooks by the Omani writer Laila Abdullah. Its practical framework examines manifestations of Pedagogy of Error at several levels: paratextual thresholds (particularly the novel’s title), linguistic and stylistic systems, and the developmental trajectories of characters; and the role of errors in shaping plot structure and directing its dramatic paths. The research emphasizes the distinction between positive and negative pedagogical errors and their strategic use in the narrative discourse. The novel centers on Farho/Farah Hasnu, who narrates his memoirs to a journalist named Carroll while in prison, recounting his difficult journey from Somalia to Saudi Arabia to escape civil war. Its central theme is the tragedy of displacement and the profound psychological and social impacts of armed conflict on individuals and families. The novel portrays human tragedy in which characters become victims of violence and systemic crises, leading them to make erroneous decisions under severe existential pressure. In the end, this research reveals how the author employs Pedagogy of Error as a means of conveying knowledge and deepening comprehension. It shows that the characters’ mistakes and their subsequent consequences help clarify outcomes, develop individual skills, stimulate the reader’s critical thinking, and foster values of empathy and tolerance. By turning painful human experiences into a profound pedagogical learning experience, the novel elevates the narrative discourse from mere storytelling to an instrument of educational insight, demonstrating how literature can effectively re-engineer meaning and engage the reader in a complex process of intellectual growth.
Methodology: This study adopts a descriptive-analytical approach to examine Pedagogy of Error in Laila Abdullah’s novel Farho's Notebooks. The novel serves as the primary corpus for analyzing error in the paratextual elements, language, dialogue, and character development. It also investigates how the characters’ errors affect the plot, shape the sequence of events, and generate narrative meanings.
Discussion and Results: In Farho’s Notebooks, Laila Abdullah skillfully employs “Pedagogy of Error” as a sophisticated narrative strategy. Instead of presenting direct moral instruction, the novel operates as a pedagogical laboratory in which errors—whether random or systematic—serve as indirect educational tools. By depicting her characters’ flaws, Abdullah compels the reader to engage in a process of critical reflection, drawing moral and social truths through the analysis of negative consequences. The didactic function of error appears in three distinct dimensions. The first is the error of value and existential assessment. Through Farho’s melancholic yearning for a “luxurious death” like that of the wealthy, the narrative introduces a cognitive error concerning the sanctity of life. This error carries a profound pedagogical purpose: it compels the reader to confront the brutal reality of poverty and social injustice, thereby fostering a critical awareness of human dignity by witnessing its erosion. The second dimension is moral and social error, especially the use of “deception” as a survival mechanism. Examples such as altering names or feigning religious identity to obtain aid reveal a systemic moral error. Through these depictions, the novelist critiques the fragility of human identity under the pressure of extreme necessity, prompting the reader to contemplate the ethical tension between personal principles and the raw struggle for survival. The third dimension is the existential error of alienation and loss of agency. This appears most clearly in the character of the mother, whose identity is reshaped by her uncle to serve his personal interests. This portrayal of surrendering one’s autonomy serves as a stark pedagogical warning against the dangers of dependency and the loss of self-governance. Ultimately, Abdullah transforms errors into “epistemological opportunities.” By exposing the repercussions of hypocrisy, prejudice, and submission, the novel guides the reader away from the “error” and toward a heightened state of ethical, social, and individual consciousness.
Conclusion: This study concludes that the “pedagogy of error” in Laila Abdullah’s Farho’s Notebooks goes beyond the mere depiction of character flaws, evolving into a sophisticated narrative strategy designed to cultivate critical awareness in the reader through experiential learning rather than direct moralizing. The analysis demonstrates that the novel functions as an “epistemological laboratory,” where errors are utilized as vital tools for exploring profound human truths. First, the conceptual error in “value assessment”—manifested in the yearning for a “luxurious death”—serves as a poignant pedagogical instrument that exposes the brutality of poverty, compelling the reader to re-evaluate the sanctity of human dignity amidst extreme deprivation. Second, the existential error of “surrendering agency” (as seen in the mother’s character) acts as a stern pedagogical warning against the perils of alienation and the loss of self-governance, emphasizing that identity is inextricably linked to personal autonomy. Third, the intellectual and social errors surrounding “prejudice against names and stereotypes” offer a critical entry point for dismantling intolerance and preconceived notions, advocating a more inclusive acceptance of difference. Ultimately, the novel’s core strength lies in its ability to replace traditional didacticism with a complex process of “ethical decoding.” By presenting the repercussions of both random and systematic errors, Abdullah compels the reader to actively derive moral truths through their own cognitive effort. The final result confirms that these errors are not meant to dehumanize the characters, but to use them as mirrors reflecting social and existential fractures. Consequently, the reader moves from passive observer to active participant in an educational process, emerging with the analytical tools needed to confront challenges of identity, displacement, and social pressure with heightened ethical consciousness and intellectual independence.

کلیدواژه‌ها English

  • Pedagogy of Error, The Omani novel, Laila Abdullah, Farho’s Notebooks.

عنوان مقاله العربیة

بررسی تحلیلی پداگوژی خطا در رمان دفاتر فارهو اثر لیلی عبدالله

چکیده العربیة

بیان مسئله و هدف: این پژوهش به بررسی تلاقی شناختی میان علوم تربیتی و هنر روایت ادبی می‌پردازد و مفهوم پداگوژی (روش تدریس) خطا را به‌عنوان چارچوب نظری و روش‌شناختی جامع بررسی می‌کند. مسئلۀ اصلی این است که چگونه خطا، که در فرایندهای آموزشی سنتی صرفاً لغزش شناختی یا رفتاری نامطلوب شناخته می‌شود، در متن رمان به راهبرد روایی آگاهانه‌ای تبدیل می‌شود. این راهبرد فرصت‌های معرفت‌شناختی ایجاد می‌کند و تجربه‌ای از خواندن را رقم می‌زند که فراتر از دریافت منفعلانه است؛ زیرا پداگوژی خطا اشتباه را شاخصی مثبت از جست‌وجوی دانش و فرصتی حیاتی برای بازسازی معنا و توسعۀ تفکر می‌بیند، نه شکست یا ننگ. این پژوهش بر تحلیل رمان دفاتر فارهو اثر لیلی عبدالله، نویسندۀ عمانی، تمرکز دارد. چارچوب عملی پژوهش تجلیات پداگوژی خطا را در سطوح مختلف بررسی می‌کند، ازجمله آستانه‌های پیرامتنی (به‌ویژه عنوان رمان)، نظام‌های زبانی و سبکی، مسیرهای تحولی شخصیت‌ها، و تأثیر خطاها در ساختار پی‌رنگ و هدایت مسیرهای دراماتیک. پژوهش تأکید ویژه‌ای بر تمایز میان خطاهای تربیتی مثبت و منفی و به‌کارگیری راهبردی آن‌ها در گفتمان روایی دارد. جریان رمان دربارۀ شخصیت فارهو/ فرح حسنو است که خاطرات خود را در زندان برای روزنامه‌نگاری به نام کارول بازگو می‌کند و سفر پرمخاطره‌اش از سومالی به عربستان سعودی برای فرار از ویرانی‌های جنگ داخلی را شرح می‌دهد. موضوع اصلی رمان تراژدی آوارگی و تأثیرات عمیق روانی و اجتماعی منازعات مسلحانه در کودکان و خانواده‌ها است. محور اصلی رمان به تصویر کشیدن فاجعۀ انسانی است که در آن افراد قربانی جنگ، جابه‌جایی و خشونت می‌شوند و همین بحران‌ها آن‌ها را تحت فشارهای وجودی شدید می‌گذارد و به اتخاذ تصمیمات و کنش‌های خطا وامی‌دارد. هدف غایی پژوهش آشکار ساختن این نکته است که نویسنده چگونه از پداگوژی خطا همچون ابزاری برای انتقال دانش و تعمیق درک استفاده کرده است. پژوهش نشان می‌دهد که اشتباهات شخصیت‌ها و پیامدهای آن به شفاف‌سازی نتایج، توسعۀ مهارت‌های فردی، تحریک تفکر انتقادی در خواننده و پرورش ارزش‌های همدلی و تسامح کمک می‌کند. درنهایت، پژوهش نشان می‌دهد که این رمان چگونه تجربۀ انسانی دردناک را به تجربۀ آموزشی عمیق و جامع تبدیل می‌کند تا ادبیات را به ابزاری برای بینش تربیتی ارتقا دهد.


روش‌شناسی: پژوهش، با روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی چگونگی به‌کارگیری پداگوژی خطا در رمان دفاتر فارهو اثر لیلی عبدالله می‌پردازد. رمان، به‌عنوان قلمرو کاربردی پژوهش، از نظر آستانه‌های متنی، زبان، گفت‌وگو و تحول شخصیت‌ها تحلیل می‌شود. همچنین، تأثیر خطاهای شخصیت‌ها در شکل‌گیری پیرنگ، هدایت رویدادها و تولید معناهای روایی بررسی خواهد شد.


بحث و تحلیل: در رمان دفاتر فارهو، لیلی عبدالله با نبوغ هنری خود خطا را از نقصی رفتاری در شخصیت‌ها به راهبردی آموزشی (پداگوژیک) بدل ساخته است. او، به‌جای موعظه‌ کردن مستقیم، فضایی از تجربه را خلق می‌کند که در آن خطاها (اعم از تصادفی یا نظام‌مند) همچون ابزارهای آموزشی غیرمستقیم عمل می‌کنند. نویسنده، با نمایش پیامدهای منفی اعمال اشتباه، مخاطب را وادار می‌کند تا از طریق تحلیل این خطاها به درک ارزش‌ها و حقایق اخلاقی دست یابد. این نقش آموزشی را می‌توان در سه سطح بنیادین شناسایی کرد. سطح نخست خطا در سنجش ارزش‌ها و مسائل وجودی است؛ همان‌گونه که در آرزوی «مرگ اشرافی» فارهو مشاهده می‌شود. این خطا در درک ارزش زندگی در واقع ابزاری پداگوژیک است تا آگاهی انتقادی خواننده را دربارۀ بی‌رحمی فقر و بی‌عدالتی اجتماعی برانگیزد. خواننده، با لمس این خطا، ارزش کرامت انسانی را از طریق درک زوال آن می‌آموزد. سطح دوم خطای اخلاقی و اجتماعی است که در راهبردهای «تزویر» برای بقا تجلی می‌یابد؛ مانند تغییر نام یا تظاهر مذهبی برای دریافت کمک‌های دولتی. نویسنده در اینجا خطای ناشی از فشار نیاز را به نمایش می‌گذارد تا خواننده را به تأمل در تضاد میان اصول اخلاقی و ضرورت‌های معیشتی وادارد و شکنندگی هویت انسان را در چنبرۀ فقر به تصویر بکشد. سطح سوم خطای وجودی و واگذاری اراده است که در تسلیم کردن اختیار خود به دیگران نمود می‌یابد؛ همان‌گونه که برای شخصیت مادر رخ می‌دهد و هویت او توسط دایی‌اش برای منافع شخصی بازسازی می‌شود. این بخش درسی پداگوژیک دربارۀ خطر وابستگی و ضرورت حفظ استقلال فردی می‌دهد. درنهایت، رمان با تبدیل خطاها به «فرصت‌های معرفت‌شناختی»، از طریق بررسی پیامدهای ریاکاری و تبعیت، مسیر درست را برای مخاطب روشن می‌سازد و او را به‌سوی آگاهی و صداقت و استقلال اخلاقی هدایت می‌کند.


دستاوردها: پژوهش به این نتیجه می‌رسد که «پداگوژی خطا» در رمان دفاتر فارهو، اثر لیلی عبدالله، فراتر از نمایش سادۀ لغزش‌های شخصیت‌ها، به‌عنوان راهبرد روایی آگاهانه برای پرورش آگاهی انتقادی در مخاطب عمل می‌کند، آن‌هم از راه تجربۀ خطا نه با موعظۀ مستقیم. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که رمان همچون «آزمایشگاه پداگوژیک» عمل می‌کند که در آن خطاها به‌عنوان فرصت‌هایی معرفت‌شناختی برای کشف حقایق انسانی به کار گرفته می‌شوند. نخست، خطای «سنجش ارزشی» (آرزوی مرگ اشرافی) ابزاری پداگوژیک برای افشای بی‌رحمی فقر می‌شود که خواننده را به بازتعریف مفهوم کرامت انسانی در مواجهه با نیازهای مبرم وامی‌دارد. دوم، خطای وجودیِ «تسلیم اراده» (در مورد شخصیت مادر) همچون هشداری جدی دربارۀ خطر بیگانگی و از دست دادن حاکمیت بر خویشتن ظاهر می‌شود و تأکید می‌کند که هویت مستلزم استقلال فردی است. سوم، خطاهای فکری و اجتماعی مرتبط با «تعصب علیه نام‌ها و کلیشه‌ها» راه را برای نقد تعصب و کلیشه‌های ذهنی می‌گشاید و به پذیرش تفاوت‌ها فرامی‌خواند. درنهایت، ارزش بنیادین رمان در جایگزینی اندرزهای اخلاقی با فرایند پیچیدۀ «رمزگشایی اخلاقی» نهفته است؛ جایی که خواننده در مواجهه با پیامدهای خطاها (اعم از تصادفی یا نظام‌مند) با تلاش ذهنی خود به کشف حقیقت می‌پردازد. دستاورد نهایی پژوهش بر این نکته تأکید می‌کند که لیلی عبدالله خطاها را برای تحقیر شخصیت‌ها به کار نبرده است، بلکه آینه‌ای برای بازتاب گسست‌های اجتماعی و وجودی ساخته است. بدین ترتیب، خواننده از تجربۀ رمان نه‌تنها به درک عمیق‌تری از زندگی شخصیت‌ها دست می‌یابد، بلکه از ابزارهایی تحلیلی بهره‌مند می‌شود که به او امکان می‌دهد، با آگاهی اخلاقی و استقلال فکری و بلوغ معرفتی، با چالش‌های هویت و مهاجرت و فشارهای اجتماعی دست‌وپنجه نرم کند.

کلیدواژه‌ها العربیة

  • پداگوژی خطا
  • رمان عمانى
  • لیلى عبدالله
  • رمان دفاتر فارهو
  • تاریخ دریافت 06 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 05 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 05 بهمن 1403