دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی

جمالیات الحرکة الکوریغرافیة فی روایة "حلم أوروک" لنعیم آل مسافر: مقاربة سردیة

10.48308/jalc.2026.245845.1472

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 01 آبان 1405

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

قسم اللغة العربیة وآدابها بجامعة شهید تشمران أهواز، کلیة الشریعة والمعارف الاسلامیة، أهواز، إیران.

چکیده
بیان المسئلة والهدف: تتجاوز الروایة المعاصرة حدود اللغة السردیة التقلیدیة لتستثمر أنماطاً تعبیریة متعددة، یأتی فی مقدمتها التعبیر الحرکی الجسدی بوصفه لغة موازیة تحمل دلالات نفسیة ودرامیة عمیقة. وقد تطور مفهوم الکوریغرافیا من دلالته التقلیدیة المرتبطة بتنظیم الحرکات الراقصة حتى نهایة العصور الوسطى، لیصبح علماً یدرس تنظیم الجسد فی المکان والزمان، ویشمل کل حرکة جسدیة وإیمائیة وانتقالیة تصدر عن المؤدی فی الفضاء، محمّلة بدلالات تتجاوز وظیفتها التزیینیة. وانطلاقاً من هذا التطور المفهومی، یطرح هذا البحث إشکالیة مرکزیة تتمثل فی: کیف یمکن للجسد الحکائی، بحرکاته الدقیقة وإیماءاته وتنقلاته، أن ینهض ببنیة درامیة مستقلة تتجاوز الوظیفة الوصفیة، لیکون حاملاً للدلالات النفسیة والصراعات الداخلیة، ومعادلاً موضوعیاً للغة فی التعبیر عن التحولات الوجودیة للشخصیات؟ وما الأنساق الکوریغرافیة التی یوظفها نعیم آل مسافر فی روایته «حلم أوروک» لجعل الجسد الروائی فاعلاً درامیاً بامتیاز؟
وتتفرع عن هذه الإشکالیة أسئلة إجرائیة دقیقة، منها: کیف تُنتج حرکات الفم والعینین والیدین والرأس دلالات تواصلیة بدیلة عن الکلام، وکیف تعبّر عن حالات الکبت، والدهشة، والتحدی، والطمأنینة؟ ولماذا تأتی حرکات الدخول والخروج فی فضاء الروایة محملة بأبعاد رمزیة تتجاوز الانتقال المکانی، لتعبر عن تحولات وجودیة کبرى کالانتقال بین الأمن والخطر، أو الواقع والأسطورة، أو الألفة والاغتراب؟ وکیف یسهم تکامل الجسد مع المکان والزمان فی خلق بنیة مسرحیة معقدة، تحوّل المتلقی من قارئ سلبی إلى شاهد على أداء حرکی بصری؟
وتکمن أهمیة هذه الدراسة فی تقدیم مدخل جدید لقراءة الروایة العراقیة المعاصرة، فاتحةً الباب أمام مقاربات تجمع بین الأدب وفنون الجسد، ومُبرزةً الجوانب الإبداعیة فی کتابة نعیم آل مسافر التی لم تحظَ بالعنایة الکافیة فی الدرس النقدی السابق، والذی اقتصر - کما أظهرت خلفیة البحث - على دراسة الرمز الدینی أو العناصر السردیة التقلیدیة، دون الالتفات إلى البعد الکوریغرافی والأنساق البصریة فی نصوصه. وبناءً على ذلک، یسعى هذا البحث إلى رصد جمالیات التعبیر الحرکی الکوریغرافی فی روایة «حلم أوروک»، واستجلاء کیفیّة تشکّل المعنى عبر الجسد الحکائی، وما الوظائف التی تؤدیها هذه الحرکات فی بناء الشخصیة، وتطویر الأحداث، وخلق التوتّر، وإنتاج الدلالات الرمزیة.
المنهجیّة: اعتمد هذا البحث المنهج الوصفی - التحلیلی، مستثمراً أدوات تحلیل الحرکة المستمدة من فن الکوریغرافیا ونظریات الأداء المسرحی، لرصد أنماط الحرکات التعبیریة، والإیمائیة، والانتقالیة فی روایة «حلم أوروک» لنعیم آل مسافر، مع تتبع دقیق لکیفیة تشکل المعنى عبر الجسد الحکائی. وقد استند الإطار النظری للبحث إلى ثلاثة مفاهیم رئیسة: الحرکة التعبیریة المرتبطة بتعابیر الوجه (الفم والعینین)، والحرکة الإیمائیة المرتبطة بالیدین والرأس، والحرکة الانتقالیة المرتبطة بالدخول والخروج فی الفضاء السردی. وتمّ اختیار روایة «حلم أوروک» بوصفها متناً سردیاً خصباً یحفل بتجلیات حرکیة متعددة المستویات، تجعل الجسد الروائی فاعلاً درامیاً، وتُضفی على النص طابعاً مسرحیاً بصریاً.
المناقشة والتحلیل: أظهرت الدراسة أن نعیم آل مسافر یوظف الحرکات التعبیریة المرتبطة بالفم بوصفها مرآة للصراع الداخلی بین الظاهر والباطن؛ فحرکة عض النواجذ تعبر عن کبت الانفعال وترجمة الصمت إلى رسالة جسدیة محمّلة بالتوتر والرفض الضمنی، کما فی مشهد صمت علی المنشغل بتفکیره. أما حرکة الهمس المقترنة بالارتجاف فتعکس مفارقة درامیة بین محاولة التماسک الواعی وخیانة الجسد اللاإرادیة للخوف، مما یجسد التناقض الإنسانی بین ما نقوله وما نشعر به. وفی سیاق حرکات العینین، کشفت النتائج عن قدرة الکاتب على توظیف إغلاق العینین کبوابة للتحول من الإدراک الحسی إلى الخیالی، ومن الواقع إلى الحلم، کما فی مشهد انعتاق علی فی فضاء الزقورة. وتدقیق النظر یعبّر عن الدهشة المعرفیة ومحاولة العقل ترجمة المرئی إلى مفهوم رغم غیاب الدلیل السمعی، فی حین یجسّد استرقاق النظر حالة الترقب والخجل والانتقال من الرفض إلى القبول الاجتماعی.
أما الحرکات الإیمائیة، فقد أثبتت الدراسة براعة الکاتب فی توظیف حرکات الیدین کلغة تواصلیة بدیلة عن الکلام؛ ففی مشهد اللوح والرسم فی الهواء، تتحول الید من أداة تحیة مترددة إلى أداة تشکیلیة ترسم معانی معقدة وتؤسس لغة خاصة بین عالَمین منفصلین. وحرکة فتح الراحات بشکل جماعی متزامن تحمل رسالة تحدی وصراحة، وتقلب معادلة القوة بین الخاطفین والمخطوفین. أما حرکات الرأس، فتحمل دلالات مکثفة؛ فالإیماءة بالموافقة تعبر عن الانتقال من الدهشة إلى الطمأنینة، وهز الرأس بالأسف یعبّر عن العجز المؤقت ویُصبح بوابة للتفکیر والخروج من المأزق.
وفی سیاق الحرکات الانتقالیة، خلص التحلیل إلى أن الدخول والخروج فی روایة «حلم أوروک» لیسا مجرد تنقلات مکانیة، بل أفعال کوریغرافیة تحمل أبعاداً رمزیة ووجودیة. فدخول السیارة إلى النفق ثم إلى الباب الحدیدی یمثل انتقالاً من الأمن إلى الخطر، ومن الألفة إلى الاغتراب القسری، بتدرج مکانی ونفسی تصاعدی یخلق إیقاعاً درامیاً مکثفاً. أما الخروج من العالم السفلی إلى سطح الدار، فیمثل خروجاً جسدیاً من الرهبة إلى الأمان، لکنه یظل مشوباً بالاغتراب الذهنی، وکأن الأرواح ما زالت عالقة بین العوالم. کما یتخذ الخروج فی مشاهد أخرى طابعاً استعراضیاً، کما فی خروج الغول والتنین من الظلام، حیث یتحول إلى حیلة إخراجیة تعتمد على التخفی والإفصاح لتحقیق أهداف درامیة.
الإنجازات: توصل البحث إلى أن روایة «حلم أوروک» تشکّل متناً سردیاً خصباً للتعبیر الکوریغرافی، حیث تؤسس الحرکة بنیة درامیة مستقلة تنقل الصراعات الداخلیة والتحولات النفسیة. وأثبتت النتائج أن التعبیر الکوریغرافی فی هذه الروایة یقوم على تکامل عضوی بین الجسد والمکان والزمن، مما یخلق بنیة معقدة تمنح النص طابعاً مسرحیاً، وتجعل الجسد الروائی فاعلاً درامیاً بامتیاز، وتفتح آفاقاً جدیدة لتلقی النص بوصفه تجربة بصریة وحرکیة تتجاوز حدود اللغة المحضة. کما کشفت الدراسة عن أنماط حرکیة متعددة تتراوح بین التعبیریة والإیمائیة والانتقالیة، تؤدی کل منها وظیفة درامیة خاصة فی بناء الشخصیة ونقل المعنى، مما یثری الدلالة ویضاعف أبعاد التأویل.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The Aesthetics of Choreographic Movement in Naeem al-Musafir’s Novel The Dream of Uruk: A Narratological Study

نویسندگان English

Ali Hazabizadeh
Rasoul Ballavi
Naeem Amouri
PDepartment of Arabic Language and Literature, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
چکیده English

roblem Stateme
Background and Purposes: Contemporary fiction has moved beyond the boundaries of traditional verbal narrative by drawing on multiple expressive modes, foremost among which is bodily movement as a language parallel to speech, carrying profound psychological and dramatic connotations. The concept of choreography has evolved from its traditional meaning—associated with the arrangement of dance until the end of the Middle Ages—into a science that studies the organization of the body in space and time, encompassing every bodily, gestural, and transitional movement performed in space and laden with meanings that exceed a merely decorative function. Building on this conceptual evolution, the present study raises a central question: How can the narrative body, through its precise movements, gestures, and transitions, establish an independent dramatic structure that transcends a descriptive function, carries psychological meanings and inner conflicts, and serves as an objective correlative for language in expressing characters’ existential transformations? What choreographic patterns does Naeem al-Musafir employ in The Dream of Uruk to transform the narrative body into a fully-fledged dramatic agent? From this central problem stem more specific operative questions: How do movements of the mouth, eyes, hands, and head produce alternative communicative meanings that replace speech, and how do they express states of repression, surprise, defiance, and reassurance? Why do acts of entering and exiting within the novel’s space carry symbolic dimensions beyond mere spatial transition, expressing major existential shifts such as movement between security and danger, reality and myth, and familiarity and alienation? And how does the integration of body, space, and time contribute to creating a complex dramatic structure that transforms the reader from a passive recipient into a spectator of a visual-kinetic performance? The significance of this research lies in offering a new approach to reading contemporary Iraqi fiction, opening the door to interdisciplinary approaches combining literature and body arts, and highlighting the creative aspects of Naeem al-Musafir’s writing that have not received sufficient critical attention in previous scholarship. Prior studies, as demonstrated in the research background, have been limited to examining religious symbolism or traditional narrative elements, without attending to the choreographic dimension and visual patterns in his works. Therefore, this research aims to explore the aesthetics of choreographic movement expression in the novel The Dream of Uruk, revealing how meaning is formed through the narrative body and demonstrating the functions of these movements in characterization, plot development, tension creation, and production of symbolic meanings.
Methodology: This research adopts a descriptive-analytical methodology, utilizing movement analysis tools derived from choreography and theatrical performance theories to examine patterns of expressive, gestural, and transitional movements in Naeem al-Musafir’s novel The Dream of Uruk, while carefully tracing the formation of meaning through the narrative body. The theoretical framework rests on three main concepts: expressive movement related to facial expressions (mouth and eyes), gestural movement related to hands and head, and transitional movement related to entering and exiting within the narrative space. The Dream of Uruk was selected as a richly layered narrative text replete with multi-level kinetic manifestations that transform the narrative body into a dramatic agent and imbue the text with theatrical visual qualities.
Discussion and Results: Analysis of the data revealed that Naeem al-Musafir employs expressive movements of the mouth as a mirror of the internal conflict between exterior and interior; the act of “clenching the teeth” expresses emotional repression and translates silence into a bodily message charged with tension and implicit negation, as seen in the scene of Ali’s absorbed silence. Similarly, the act of whispering accompanied by trembling reflects a dramatic paradox between conscious composure and the body’s involuntary betrayal of fear, embodying the human contradiction between what we say and what we feel. Regarding eye movements, the findings showed that the author uses “closing the eyes” as a gateway for transition from sensory perception to imaginative perception and from reality to dream, as in Ali’s liberation scene in the ziggurat space. “Scrutinizing gaze” expresses epistemic surprise and the mind’s effort to translate visual input into comprehensible meaning even in the absence of auditory evidence, while “stealing a glance” embodies hesitation, shyness, and the transition from social rejection to acceptance. In the domain of gestural movements, the research highlights the author’s skill in employing hand movements as an alternative communicative language replacing speech; in the scene of waving and drawing in the air, the hand transforms from a hesitant greeting tool into a formative instrument that draws complex meanings and establishes a private language between two separate worlds. The act of “simultaneously opening palms,” collectively and in unison, conveys a message of defiance and candor, inverting the power dynamic between captors and captives. Head movements also carry dense connotations; “nodding in agreement” expresses the transition from surprise to reassurance, while “shaking the head in regret” expresses temporary helplessness and becomes a gateway to reflection and escape from deadlock.
Conclusion: The research concluded that the novel The Dream of Uruk constitutes a richly narrative text for choreographic expression, wherein movement becomes an independent dramatic structure conveying internal conflicts and psychological transformations. The results confirmed that choreographic expression in this novel is based on the organic integration of body, space, and time; this integration generates a complex structure that lends the text theatrical qualities, transforms the narrative body into a fully-fledged dramatic agent, and opens new horizons for receiving the text as a visual-kinetic experience that surpasses the limits of mere language. The research also identified diverse movement patterns across three domains—expressive, gestural, and transitional—each performing its specific dramatic function in characterization and meaning transmission, enriching signification and multiplying interpretive possibilities.

کلیدواژه‌ها English

  • Choreography
  • Movement expression
  • Visual structures
  • Naeem al-Musafir
  • The Dream of Uruk.

عنوان مقاله العربیة

زیبایی‌شناسی حرکت‌ کوریوگرافیک در رمان رؤیای اوروک اثر نعیم آل مسافر: پژوهشی روایت‌شناختی

چکیده العربیة

بیان مسئله و هدف: رمان معاصر از مرزهای روایت زبانی سنتی فراتر رفته است و از الگوهای بیانی متعددی بهره می‌گیرد که در صدر آن‌ها بیان حرکتی بدنی، به‌عنوان زبانی همسو با زبان کلامی، قرار دارد و بار معنایی روان‌شناختی و دراماتیک عمیقی را با خود حمل می‌کند. مفهوم کوریوگرافی (طراحی حرکت) از معنای سنتیِ خود، که تا پایان قرون وسطا به تنظیم حرکات رقص مرتبط بود، فراتر رفته و به علمی تبدیل شده است که به بررسی سازمان‌دهی بدن در مکان و زمان می‌پردازد و هر گونه حرکت بدنی، اشاره‌ای و انتقالیِ اجراکننده در فضا را در بر می‌گیرد که بار معناییِ فراتر از کارکرد تزئینی دارد. بر اساس این تحول مفهومی، مسئلهٔ محوری پژوهش پیش‌رو این‌گونه مطرح می‌شود: بدنِ روایی چگونه می‌تواند، با حرکات دقیق و اشاره‌ها و جابه‌جایی‌های خود، به ساختار دراماتیک مستقلی دست یابد که فراتر از کارکرد توصیفی عمل کند، حامل معانی روان‌شناختی و کشمکش‌های درونی باشد و به‌عنوان معادلی عینی برای زبان در بیان دگرگونی‌های وجودیِ شخصیت‌ها ایفای نقش کند؟ همچنین، نعیم آل مسافر در رمان رؤیای اوروک از چه الگوهای کوریوگرافیکی استفاده کرده است تا بدنِ روایی را به کنشگری دراماتیکِ تمام‌عیار تبدیل کند؟


روش‌شناسی: پژوهش، با روش توصیفی-تحلیلی و به‌کارگیری ابزارهای تحلیل حرکتِ برگرفته از هنر کوریوگرافی و نظریه‌های اجرای نمایشی، به بررسی الگوهای حرکتِ بیانی و اشاره‌ای و انتقالی در رمان رؤیای اوروک اثر نعیم آل مسافر پرداخته و چگونگی شکل‌گیری معنا را از طریق بدنِ روایی به‌دقت دنبال کرده است. چارچوب نظری پژوهش بر سه مفهوم اصلی استوار است: حرکت بیانی مرتبط با حالات چهره (دهان و چشم‌ها)، حرکت اشاره‌ای مرتبط با دست‌ها و سر، و حرکت انتقالی مرتبط با ورود و خروج در فضای روایی. رمان رؤیای اوروک به‌عنوان متنی روایی انتخاب شده که سرشار از تجلیات حرکتیِ چندسطحی است و بدنِ روایی را به کنشگریِ دراماتیک بدل کرده و به متن جلوۀ نمایشیِ دیداری بخشیده است.


بحث و تحلیل: بررسی داده‌ها نشان می‌دهد که نعیم آل مسافر از حرکات بیانی مرتبط با دهان به‌عنوان آیینهٔ کشمکش درونیِ میان ظاهر و باطن بهره گرفته است؛ حرکت «به ‌هم‌ فشردن دندان‌ها» بیانگر سرکوب عواطف و ترجمهٔ سکوت به پیامی بدنی آکنده از تنش و نفی ضمنی است، چنان‌که در صحنهٔ سکوت علیِ غرق‌دراندیشه دیده می‌شود. همچنین، حرکت نجوا، همراه با لرزش، تناقضی نمایشی را بازتاب می‌دهد؛ از یک سو تلاش آگاهانه برای خون‌سردی و از سوی دیگر خیانت ناخواستهٔ بدن به ترس، که تضاد انسانی میان گفتار و احساس را به تصویر می‌کشد. دربارۀ حرکات چشم‌ها نیز، نتایج نشان می‌دهد که نویسنده از «بستن چشم‌ها» به‌عنوان گذرگاهی برای انتقال از ادراک حسی به ادراک خیالی و از واقعیت به رؤیا بهره گرفته است، چنان‌که در صحنهٔ رهایی علی در فضای زیگورات دیده می‌شود. «دقت در نگاه» نیز بیانگر شگفتی معرفتی و کوشش ذهن برای ترجمهٔ دیداریِ قابل درک حتی در غیاب دلیل شنیداری است؛ و «نگاه دزدکی» نیز حالت ترس، خجالت و گذار از طردشدگی به پذیرش اجتماعی را تجسم می‌بخشد. دربارۀ حرکات اشاره‌ای، پژوهش بر توانایی نویسنده در به‌کارگیری حرکات دست‌ها به‌عنوان زبان ارتباطیِ جایگزین گفتار تأکید دارد؛ در صحنهٔ اشاره و ترسیم در هوا، دست از ابزاری برای سلامی مردد به ابزاری ترسیمی تبدیل می‌شود که معانی پیچیده را ترسیم می‌کند و زبانی اختصاصی میان دو جهان جدا از هم بنیان می‌نهد. حرکت «باز کردن هم‌زمان کف دست‌ها»، به‌صورت جمعی و هماهنگ، حامل پیامی از چالش و صراحت است و معادلهٔ قدرت میان ربایندگان و ربایش‌شدگان را برمی‌گرداند. حرکات سر نیز بار معنایی فشرده‌ای دارد؛ «تکان دادن سر به نشانهٔ موافقت» بیانگر گذار از شگفتی به آرامش است و «تکان دادن سر به نشانهٔ تأسف» بیانگر ناتوانی موقت است و به دروازه‌ای برای تفکر و رهایی از بن‌بست تبدیل می‌شود. دربارۀ حرکات انتقالی، تحلیل نشان می‌دهد که ورود و خروج در رمان رؤیای اوروک صرفاً جابه‌جاییِ مکانی نیست، بلکه کنش‌هایی کوریوگرافیک با ابعادی نمادین و وجودی است. ورود خودرو به تونل و سپس عبور از در آهنی بیانگر گذار از امنیت به خطر و از آشنایی به غربت اجباری است؛ این تدریج مکانی و روانی ضرباهنگی دراماتیک و فشرده می‌آفریند. خروج از جهان زیرین به پشت‌بام خانه نیز خروجی جسمانی از هراس به امنیت است، اما همچنان با غربتی ذهنی همراه است؛ گویی جان‌ها هنوز میان جهان‌ها معلق مانده‌اند. در برخی صحنه‌ها، خروج جنبهٔ نمایشی نیز به خود می‌گیرد؛ چنان‌که خروج غول و اژدها از تاریکی به شگردی اجرایی برای حفظ گنج و فریب دشمنان تبدیل می‌شود که بر مخفی‌سازی و افشاگری استوار است.


دستاوردها: پژوهش به این نتیجه دست یافته است که رمان رؤیای اوروک متن رواییِ غنی برای بیان کوریوگرافیک است، به‌گونه‌ای که حرکت به ساختار دراماتیکِ مستقلی بدل می‌شود و کشمکش‌های درونی و دگرگونی‌های روانی را منتقل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که بیان کوریوگرافیک در این رمان بر تلفیق ارگانیک بدن، مکان و زمان استوار است؛ این تلفیقْ ساختاری پیچیده پدید می‌آورد که به متن جلوۀ نمایشی می‌بخشد، بدنِ روایی را به کنشگریِ دراماتیک تمام‌عیار تبدیل می‌کند و افق‌های تازه‌ای برای دریافت متن به‌عنوان تجربۀ دیداری و حرکتیِ فراتر از مرزهای زبانِ صرف می‌گشاید. همچنین، پژوهش الگوهای حرکتی متنوعی را در سه حوزۀ بیانی و اشاره‌ای و انتقالی شناسایی کرده است که هریک کارکرد دراماتیک ویژۀ خود را در شخصیت‌پردازی و انتقال معنا دارد و به غنای دلالت و چندلایگی تأویل می‌افزاید.

کلیدواژه‌ها العربیة

  • کوریوگرافی
  • بیان حرکتی
  • ساختارهای بصری
  • نعیم آل مسافر
  • رمان رؤیای اوروک
  • تاریخ دریافت 18 مرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 05 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 30 شهریور 1405