پردازش تحلیلی بازتاب خیزش‌های انقلابی الجزایر و عراق در اشعار محمد العید آل خلیفه و معروف الرصافی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) قزوین

2 دانشجوی دکتری دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) قزوین

چکیده

جهاد و مقاومت تبلور روح ایمان و آزادگی است که در دو قرن گذشته با ظهور پدیدۀ شوم استعمار، مفهوم آرمانی به خود گرفته است. این مبارزۀ مقدّس دست­مایه‌ی هنرنمایی شاعرانی است که نغمه‌سرایی‌شان، شهادت­نامۀ پیکرهای خونین ملّت‌هاست. الجزایر و عراق از جمله‌ کشورهایی هستند که آرزوهای ملتشان در دوره‌ای از تاریخ با دست‌های پلید استعمار به یغما رفته است. تاریخ معاصر شاهد صفحه‌ای تاریک و دردناک از ستم‌های استعمار فرانسه در الجزایر و انگلیس در عراق است که نمودِ واقعی آن در سروده‌های پر احساس و واقع‌گرایانۀ شاعرانی چون محّمد العید و معروف الرّصافی قابل مشاهده است. شاعران هم­عصری که از نزدیک شاهد بیداد استعمارگران در کشور خویش بوده و همانند ملّت خود، بیداد اشغال‌گران را از نزدیک لمس و درک کرده‌اند. در جستار حاضر اشعار سیاسی دو شاعر به روش توصیفی- تحلیلی و به‌صورت تطبیقی بررسی شده که حاوی نتایج مذکور است: دو شاعر با سبکی کلاسیک در اشعار خود از دایرۀ فردیت خارج و به زبان گویای مردم خود مبدل می‌گردند؛ هر دو شاعر از سنت‌های عربی و دینی بهره‌ می‌برند. گرچه اشعار رصافی بیشتر جنبۀ مذهبی و شعر محمد العید بیشتر بر مدار ملّی‌گرایی می‌چرخد، هر دو دارای زبان شعری ساده و به دور از تکلف و تصنع هستند و العید از تشبیهات بیشتری نسبت به رصافی استفاده می‌کند و زبانش تندتر و گزنده‌تر از اوست. معانی شعر هر دو روشن و از عبارات روان و الفاظ آسان تشکیل شده است. قصائد سیاسی دو شاعر، آیینۀ تمام نمای دردها، پیکار، پایداری و جان­فشانی مردمان مبارز دو سرزمین است. پیوند ناگسستنی نام دو شاعر با حوادث سیاسی تاریخ معاصر الجزایر و عراق، به‌گونه‌ای است که بیانگر سیر تحوّلات سیاسی  دو کشور در زمان اشغالگری بوده و نشانگر ابعاد مبارزاتی و التزام اجتماعی و سیاسی دو شاعر است

کلیدواژه‌ها


- آیینه وند، صادق، (1372)، پژوهش‌هایی در تاریخ و ادب، تهران: نشر اطلاعات.
- ابن سمینة، محمد، (1992)، محمد العید آل خلیفة دراسة تحلیلیة لحیاته، الجزایر: دیوان المطبوعات الجامعیة.
- انصاری، محمود شکیب، (1376)، تطور الادب العربی المعاصر، اهواز: دانشگاه شهید چمران اهواز.
- بقاعی، ایمان یوسف، (1994)، معروف الرصافی نار أم کلم، بیروت: دار الکتب العلمیة.
- بیگدلی، علی، (1368)، تاریخ سیاسی و اقتصادی عراق، تهران: مؤسسه مطالعات و انتشارات تاریخی میراث ملل.
- پاینده، حسین، (1388)، نقد ادبی و دموکراسی، تهران: انتشارات نیلوفر.
- جلیلی، مهدی، (1347)، سیاست خارجی عراق از پایان جنگ جهانی اوّل تا پایان جنگ جهانی دوّم، تهران: بانک بازرگان.
- الجمیلی، ع، (1370)، نگاهی به تاریخ سیاسی عراق، ترجمه: محمد حسین زوار کعبه، تهران: انتشارات حوزه هنری تبلیغات اسلامی.
- حجازی، بهجت السادات، (1387)، نیم نگاهی به شعر مقاومت، نامه‌ی پایداری مجموعه مقالات کنگرۀ ادبیات پایداری به کوشش احمد امیری خراسانی کرمان، صص 73-88.
- الجیوسی، سلمی خضراء، (2001)، الإتجاهات و الحرکات فی الشعر العربی الحدیث، ترجمه عبد الواحد لؤلؤه، بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة.
- الحسنی، عبدالرزاق، (1920)، الثورة العراقیة الکبری، بیروت: دار الفکر.
- الحسنی، عبد الرزاق، (1935)، العراق فی دوری الاحتلال و الانقلاب، لبنان: صیدا للنشر و التالیف.
- خضر، عباس، (1968)، أدب المقاومة، القاهرة: دار الکتاب العربی.
- دیچز، دیوید، (1366)، شیوه‌های نقد ادبی، ترجمه دکتر غلامحسین یوسفی و محمدتقی صدقیانی، تهران: نشر علمی.
- الرصافی، معروف، (1986)، دیوان الرصافی، بیروت، لبنان: دارالعوده.
- الرصافی، معروف، (1953)، دیوان الرصافی، مصر: دار الفکر العربی.
- الرصافی، معروف، (بی‌تا)، مناهل الادب العربی(مختارات من معروف الرصافی)، بیروت: مکتبة صادر.
- الریحانی، امین، (1988)، قلب العراق، بیروت: دارالجیل.
- الزاهری، محمد الهادی، (1926)، شعراء الجزایر فی العصر الحاضر، تونس: المطبعة التونسیة.
- سعدالله، أبوالقاسم، (1968)، محمد العید آل خلیفة رائد الشعر الجزایری فی العصر الحدیث، مصر: دار المعارف.
- سعید، علی أحمد، (1978)، الثابت و المتحول، بیروت: دارالعودة، ط1.
- العبطة، محمود، (1992)، معروف الرصافی حیاته و آثاره و مواقفه، بغداد: دارالشؤون الثقافیة.
- العید آل خلیفه، محمّد، (2010)، دیوان محمّد العید آل خلیفه، الجزایر: دار الهدی.
- قدوره، زاهیه مصطفی، (1975)، تاریخ العرب الحدیث، بیروت: دار النهضة العربیة.
- کالین موکه، داگلاس، (1389)، آیرونی، ترجمه حسن افشار، تهران: نشر مرکز.
- کرباسی، رشید، (1373)، «مقاله زبان شعر»، روزنامه اطلاعات، 5 بهمن.
- ماله، آلبر، ایزدک ژول، (1340)، تاریخ قرن نوزدهم و معاصر، ترجمه حسین فرهودی، تهران: انتشارات ابن‌سینا.
- نجم، (2009)، «مدخل فی تعریف أدب المقاومة»، مجلۀ ادبیات، http://www.persianstat.com