حقیقت‌ نمایی در البخلاء جاحظ (موردکاوی قصه‌ های اهل مرو و خراسان)

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 استاد یار وعضو هیأت علمی دانشگاه سمنان

2 دانشجوی دکتری دانشگاه دانشگاه سمنان

3 استادیار دانشگاه سمنان

4 دانشیار دانشگاه سمنان

چکیده

جاحظ (۱۶۰-۲۵۵ق) نویسندة توانای قرن‌ دوم وسوم هجری، یکی از سرشناس‌ترین چهره‌های نثر عربی است که در حوزه­های مختلف گیتی‌شناسی، نقد و ادبیات، موسیقی و جانورشناسی قلم زده است. او چندین اثر مشهور و جریان‌ساز دارد که "البخلاء" یکی از جذاب­ترین آن‌هاست. جاحظ در این کتاب به‌طور ویژه موضوع بخل را به‌عنوان مضمونی اجتماعی مورد دقت و واکاوی قرار داده و آن را دستمایة کار خویش ساخته و قصه­هایی از خسیسان روایت نموده است. او بخش عمده­ای از داستان­های خود را به روایت­های بخیلان اهل مرو و خراسان اختصاص داده که نشان می­دهد در این اثر بی­تأثیر از جریان شعوبیه، یکی از مهم‌ترین جریانات سیاسی آن دوران، نبوده است. جاحظ با توسل به این جریان به نگارش داستان­هایی می­پردازد و به عجم­ها نسبت می­دهد که مبنای حقیقی ندارد. اما او ادیبی بلیغ و توانا است و این حکایت­ها را در قالبی حقیقت­نما به مخاطب ارائه داده است و با وجود این‌که قصه­ها از حقیقت تهی است و با قوّه عقل و منطق همخوانی ندارد اما خواننده با توجه به کاربرد ابزارهای حقیقت­نما از جانب نویسنده، داستان را حقیقت می‌پندارد.این پژوهش نشان می­دهد که اتکاء جاحظ بر نوع قصه با رعایت ضوابط فنّی و علّی آن، ایجاد فرایند استناد، دقت در توصیف اشیاء و وصف مشروح آن فرایند حقیقت‌نمایی را ایجاد می‌کند و خواننده را به تصدیق حکایت‌های خود وا می­دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

حقیقت نمایی در البخلاء جاحظ (موردکاوی قصه‌های اهل مرو و خراسان)

نویسندگان [English]

  • احسان اسماعیلی طاهری 1
  • habib atashrooz 2
1 استادیار وعضو هیأت علمی دانشگاه سمنان
2 semnan university
چکیده [English]

Truth in Al-Bukhlal Ja'zah
)The case of stories from Marv and Khorasan(
Abstract
Jahiz (160-255 C), the great author of the second and third century Hijri, is one of the most prominent Arabic prose figures in different fields of archeology, critique and literature, music and zoology. He has several famous works that "Al-Bukhlal" is one of the most fascinating. In this book, Jahiz specifically focuses on the subject of stinginess as a social theme and has made it a work of his own and narrated stories from stingy people. He devoted most of his stories to the narratives of the parsimonious people of Marv and Khorasan, which shows the effect of the Shoobiyeh's school, one of the most important political events of that era, on his work. Jahiz, by resorting to this flow, writes stories that does not have a true basis and relates them to the Ajams. However, he is a belletrist and capable of presenting these narratives in a truthful form to the audience. And although the stories are empty of the truth and do not fit with reason and logic, the story is considered true by reader using the means of truth On the author's part.
This research shows that by relying on the type of story with respect to its technical and causal criteria, the creation of the citation process, the accuracy of the description of objects and the detailed description, he has made a process of truth-making, and the reader is required to confirm his narratives.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Truthfulness
  • Al-Bukhlal
  • Jahis
  • story
  • Marv and Khorasan
  • Shoobiyeh
بارونیان، حسن، شخصیت پردازی در داستان های کوتاه دفاع مقدس، تهران، بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس، 1389
براهنی، رضا، قصه نویسی، تهران، انتشارات نگاه، 1393
پاینده، حسین، گشودن رمان، تهران، مروارید، 1394
جاحظ، أبی عثمان عمروبن بحر ، کتاب البخلاء، تح: أحمد العوامری، علی الجارم. بیروت: دارالکتب العملیة، 2005
..................، کتاب البخلاء، تح: طه الحاجری، مصر، دارالمعارف، چاپ پنجم. 1948
..................، کتاب البخلا، تح: عباس عبدالساتر، بیروت، دارالهلال، 1418
خفاجی، عبدالمنعم (1982)، أبوعثمان جاحظ، قاهره، دارالمعارف
ذکاوتی، علیرضا، جاحظ، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1367
ضیف، شوقی، تاریخ الأدب العربی، قاهره: دارالمعارف، 1996
فاخوری، حنا، تاریخ ادبیات عربی، تهران: توس، 1389
فرای، ریچارد، تاریخ ایران از اسلام تا سلاجقه، تر: حسن انوشه، تهران، أمیرکبیر، 1363،
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، أساطیر، 1375
لوکاچ، جورج. درآمدی برجامعه شناسی ادبیات، تر: پوینده. تهران، انتشارات نقش جهان، 1373
مسعودی، ابوالحسن، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1365