بلاغت وایدئولوژی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی گروه زبان وادبیات عرب دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد

2 دکترای فلسفه غرب ومدرس دانشگاه علامه طباطبایی

چکیده

هیچ انسانی بدون پیش‌فرض نیست و همیشه این پِیش‌فرض‌ها هستند که داوری‌ها و رویکردهای ما نسبت به پدیده‌های جهان را شکل می‌بخشند. مکاتب فکری نیز از این قاعده بیرون نیستند، چون مکاتب فکری می‌توانند مبنای هستی شناختی و یا معرفت‌شناختی و یا ایدئولوژیک داشته باشند. لذا در شکل‌گیری مفاهیم و حوزۀ نظریه‌پردازی نیز مبنای ایدئولوژیک تأثیرگذار است. این مسأله یعنی تأثیر پیش‌فرض‌ها در رویکرد نظریه‌پردازان بلاغت عربی مشاهده می‌شود، چون بلاغت عربی هم در یک بستر تاریخی و تحت‌تأثیر عوامل دینی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی شکل گرفته است. در این مقاله تلاش می‌شود  با بررسی و تحلیل دیدگاه متکلمان اشعری و معتزلی ، ردپای ایدئولوژی در تبیین و جهت‌گیری تحلیل مسائل بلاغی، روشن گردد. نتیجه‌ این بررسی آن است که متکلمان مسلمان به ویژه متکلّمان معتزلی، مفاهیم بلاغی را چنان تعریف و تبیین می‌کردند که با مبانی ایدئولوژیک آنان همسو گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Rhetoric andIdeology

نویسندگان [English]

  • seyed hosein seyedi 1
  • soroosh seyyedi 2
1 university of mashhad
2 allameh tabataba'i university
چکیده [English]

No one is without presuppositions and these presuppositions form our judgments and viewpoints regarding the phenomena in the world. Systems of thought are also subject to this rule since they can be based on ontological, epistemological or ideological bases. The ideological basis has an import on the making of concepts and theorizing. The influence of pre-conceptions can be seen in the theories of Arabic rhetorics. Arabic rhetorics was formed in a historical context under the influence of religious, cultural, social and political parameters. The present paper tries to shed some light on the role of ideology in the formation of rhetorical analyses, focusing on the views of Ash'ari and Mo'tazeli theologians. The results show that Muslim theologians, especially the Motazelis, defined their rhetorical concepts according to their ideological stances

کلیدواژه‌ها [English]

  • rhetoric
  • Ideology
  • theologians
  • Ash'aris
  • Muʿtazilit
- Fairclough. N: critical discourse analysis, The critical study of language, London, and New York, longman, 1955.
ـ ریکور، بول، البلاغۀ والشعریۀ والهرمنوطیقا، ترجمه مصطفی ترحال، مجله فکر و نقد، شماره 16، سال 1991.
ـ عابدی، مهدی، حقیقت و زبان، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، چاپ اول، 1388.
ـ احمدی، وحیده و کریم‌زده، عبدالله، زبان و مقبولیت ایدئولوژی‌های سیاسی در نظریۀ پُل دومان، پژوهشنامه علوم سیاسی، سال دهم، شماره دوم، بهار 1394.
ـ لارین، خورخه، مفهوم ایدئولوژی، ترجمه فریبرز مجیدی، تهران، وزارت امورخارجه،1381
ـ هیوز، استوارت، هجرت‌ اندیشۀ اجتماعی، ترجمه عزت‌الله فولادوند، طرح نو، تهران، چاپ اول، 1378.
ـ عضدانلو، حمید، از ایدئولوژی تا گفتمان، اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، شماره 307، بهار و تابستان، 1396
ـ ابن‌قتیبه، ابومحمد عبدالله‌بن مسلم، عیون‌الاخبار، تصحیح دانی ابن‌منیرالزهوی، المکتبۀ العصریه، بیروت، چاپ اول، 2003.
ـ ابن‌قتیبه، تأویل مختلف الحدیث، تصحیح رضی فرج العمامی، المکتبۀ العصریه، بیروت، چاپ اول، 2002.
ـ جاحظ، ابوعثمان عمروبن بحر، البیان والتبیین، تحقیق عبدالسلام هارون، دارالفکر، یروت، 1948، الطبقه الثانیه.
ـ توحیدی، ابوحیان، الامتاع والمؤانسۀ، تصحیح احمدامین، المکتبۀ العصریه، بیروت، بی‌تا.
ـ عسکری، ابوهلال، الصناعتین، تصحیح علی محمدالبحجاوی و محمدابوالفضل ابراهیم، المکتبۀ العصریه، بیروت، 1986.
ـ ابوزهر، محمد، تاریخ‌المذاهب‌الاسلامیه، دارالفکرالعربی، قاهره، بی‌تا.
ـ بدوی، عبدالرحمن، مذاهب الاسلامیین، دارالعلم، بیروت، 1971.
ـ الفاخوری، حَنا والجرّ، خلیل، تاریخ الفلسفه العربیۀ، دارالجیل، بیروت، الطبعۀ الثالثه، 1993.
ـ قصّاب، ولید، التراث النقدی والبلاغی للمعتزله حتی نهایۀ‌القرن السادس الهجری، دارالثقافه، الدوحه، قطر، 1985.
ـ حسینی، سیدمحمدرضا، علی‌پور، مهدی، درنگی در معناشناسی و ماهیّت‌شناسی تحلیلی واژه «پارادایم»، فصلنامه علمی ـ پژوهش روش‌شناسی علوم انسانی، سال 16 شماره 63، تابستان 1389.
ـ الجابری، محمدعابد، تکوین العقل العربی، مرکز دراسات الوحدۀ العربیه، بیروت، الطبعۀ العاشره، 2009.
ـ سرحان، هیثم، استراتیجیۀ التأویل الدلالی عندالمعتزله، نادی التراث، ابوظبی، الطبعۀ الاولی، 2012.
ـ زرزور، عدنان، الحاکم الجشمی و منهجهُ فی تفسیرالقرآن، در سرالرساله للطباعۀ والنشر، بیروت، الطبعۀ‌الاولی، 1971.
ـ عبدالجبارالمعتزلی، ابوالحسن، شرح‌الاصول الخمسه، تصحیح عبدالکریم عثمان، مکتبۀ وهبه، قاهره، الطبعۀ الثالثۀ، 1996.
ـ الظواهری، محمدالحسین، التحقیق التام فی علم الکلام، مکتبۀ النهضۀ المصریه، قاهره، الطبعۀ الاولی، 1939.
ـ عبدالجبارالمعتزلی، ابوالحسن، المغنی فی ابواب التوحید والعدل، تحقیق ابراهیم مدکور، بی‌جا، بی‌تا.
ـ الرمانی، عبدالله، النکت فی اعجازالقرآن، تحقیق محمد خلف‌الله و محمدزغلول سلام، درالمعارف، قاهره، 1976.
ـ الخطابی، حمدبن محمد، البیان فی اعجازالقرآن، تحقیق احمد خلف‌الله و محمد زغلول سلام، درالمعارف، قاهره، 1976.
ـ ابوزید، نصرحامد، اشکالیات، القراءۀ وآلیات التأویل، المرکزالثقافی العربی، الدارالبیضاء، الغرب، 2005، الطبعۀ السابقه.
ـ سیوطی، جلال‌الدینی، المزهر فی علوم اللغۀ وانواعها، تحقیق محمد جاءالمولی و دیگران، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1998، الطبقۀ الاولی.
ـابوزید، نصرحامد، الاتجاه العقلی فی‌التفسیر
، دراسۀ فی قضیۀ المجاز فی‌القرآن عندالمعتزله، المرکز الثقافی العربی، بیروت، 1998.
ـ ابن تیمیۀ، احمدبن عبدالحیم کتاب الایمان، حققّها جماعۀ من‌العلماء با شراف التاشر، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1983.
ـ خلیل برکه، ابراهیم، ابن‌تیمیّه و جهوده فی‌التفسیر، المکتب الاسلامی، بیروت، 1984.
ـ ابن‌قتیبه ابومحمدعبدالله‌بن مسلم، الشعروالشعراء، تحقیق احمد محمد شاکر، مطبعۀ التراث العربی، الطبعۀ الثالثۀ، بی‌جا، 1977.
ـ الجابری، محمدعابد، بنیۀ العقل العربی، المرکز الثقافی العربی، الدارالبیضاء، الغرب، الطبعۀ الاولی، 1986.
- John R. Searle: (1983). Intentionality: an essay in the philosophy of mind. Cambridge: Cambridge university press.
- G. Leech. (1983). Principals of Pragmatics, oxford university.
- مفتاح، محمد، مجهول‌البیان، دارتوبقال للنشر، الدارالبیضاء، الطبعۀ للاولی، 1990.
ـ القزوینی، خطیب، التلخیص فی علوم‌البلاغۀ، تصحیح عبدالرحمن برقوقی، دارالفکرالعربی، بیروت، بی‌تا.
ـ ابن‌المعتز، عبدالله، البدیع، تحقیق اغنا طیوس کراتشفوسکی، طبقه لندن، 1935. Political Discourse Analysis; Faircoulgh and Fairclough; Routledge: 2012